Het is opmerkelijk dat het voorstel voor de nu al beruchte ‘fermettetaks’ zo snel gekelderd werd. In de praktijk was het namelijk een verbetering geweest van de huidige situatie van ‘zonevreemd’ geworden hoeves.

Joris Nachtergaele, de N-VA-burgemeester van Maarkedal, wil dat die hoeves makkelijker kunnen herontwikkeld worden. De prachtige vierkantshoeves in de Vlaamse Ardennen zijn vaak niet meer geschikt voor de moderne landbouw, maar bepalen wel het karakter van de streek en belichamen voor veel Vlamingen nog altijd hun ultieme woondroom. Voor stoppende boeren is de hoeve hun pensioenkapitaal.

Maar wie probeert om ze om te bouwen tot een architectenbureau of crèche botst op het verzet van het Departement Omgeving en de negatieve adviezen van het Agentschap landbouw en Visserij. Met het geld van de belastingbetaler procederen Vlaamse ambtenaren vervolgens tegen lokale overheden en particulieren. Aangezien de regelgeving vandaag vooral op soft law berust, is de uitkomst altijd een dubbeltje op zijn kant. Het tarief van een goede omgevingsadvocaat is gemakkelijk 240 euro per uur zonder btw. Een bescheiden heffing zal in veel gevallen een pak voordeliger uitkomen. De fermettetaks als beschermingsgeld tegen uw eigen overheid.

De fermettetaks als beschermingsgeld tegen uw eigen overheid

Ook burgemeesters zoals de cd&v’er Dirk Wouters, die wel strikt de richtlijnen van de Vlaamse departementen en agentschappen opvolgt, klagen trouwens. Door consequent zonevreemde herontwikkeling te weigeren en de oude hoeves dus voor te behouden voor de landbouw, kampt zijn Kempense gemeente Wuustwezel met een structureel probleem van leegstand en verkrotting. Dat wordt stilaan een doorn in het oog voor zijn inwoners. Ook Wouters wil dus dat het makkelijker wordt om functiewijzigingen toe te staan. Betaal dus uw fermettetaks om de leegstandheffing te vermijden.

Journalistieke uitvindingen

Overheden willen de werkelijkheid eerst vereenvoudigen om ze vervolgens beheersbaar te maken. In de ruimtelijke ordening is er daarvoor een heel instrumentarium van strategische visies, beleidsplannen, uitvoeringsplannen en ruimteboekhoudingen. Er is een plek onder de zon voor landbouw, natuur, industrie of wonen, maar wie niet in de geschikte bestemming zit, begeeft zich feitelijk in de illegaliteit. Het kan uiteraard niet zijn dat burgers en lokale besturen zomaar van hun bestemming afwijken. Vlaanderen is het Wilde Westen niet waar cowboys hun zin mogen doen.

Rationele visionairen hebben altijd een streepje voor

Journalisten zijn bijzonder vatbaar voor die manier van denken. Rationele visionairen hebben altijd een streepje voor, denk aan Frank Vandenbroucke of Vlaamse bouwmeesters zoals Leo Van Broeck. Ze vertellen wervende verhalen over de aanpak van de grote maatschappelijke problemen. Burgemeesters lopen toch maar gewoon ‘de Vlaamse onderbuik achterna’, ze leiden aan ‘katholieke, antistedelijke gevoelens’ of zijn een emanatie van de Vlaamse sjoemelcultuur. Hun casussen – de reële verhalen over verkrotting en kapitaalvernietiging – zijn per definitie anekdotiek.

Het is opvallend dat de twee meest besproken termen van de Vlaamse ruimtelijke ordening – de betonstop en de fermettetaks – niet door politici maar door journalisten bedacht zijn. Het woord fermettetaks is verzonnen door De Standaard, Lode Ceyssens en Noah Janssens nemen het nergens in de mond. De BETONSTOP werd dan weer in 2015 in blokletters gelanceerd op de voorpagina van De Morgen, maar stond nergens in de teksten van de Vlaamse regering.

Politiek wondermiddel

Ondertussen werd die betonstop de bouwshift, maar het blijft een politiek wondermiddel voor mensen met een meer dan gemiddeld geloof in de maakbaarheid van de samenleving. De lucht zal schoner worden, minder Vlamingen zullen sterven in het verkeer, de files zullen smelten, De Lijn wordt eindelijk een modelbedrijf, gigantische infrastructuurkosten zullen uit de Vlaamse begroting verdwijnen en we gaan ons vlakke land eindelijk echt wapenen tegen de klimaatverandering. Het is een indrukwekkend lijstje. Misschien zelfs te indrukwekkend.

Want veel van de aannames kloppen gewoon niet. Neem nu mobiliteit: het Planbureau berekende in een studie over het rekeningrijden dat automobilisten op het (verstedelijkte) platteland eigenlijk al 4 cent per kilometer te veel betalen en dat de ‘externaliteiten’ – de kosten van files en uitstoot – zich vooral in de Vlaamse ruit concentreren. Het openbaar vervoer is met 15 à 16 cent per kilometer dan weer overgesubsidieerd, en dat zal niet verbeteren als zelfrijdende elektrische taxi’s en betere elektrische fietsen aantrekkelijke alternatieven worden.

Gidsland Nederland

De modernistische architect Renaat Braem was de geestelijke vader van het verzet tegen de Vlaamse ruimtelijke ordening met zijn pamflet Het lelijkste land ter wereld. Vanuit een vliegtuig bekeken – het geliefkoosde perspectief van planners – was Vlaanderen ‘een door een krankzinnige bijeengenaaide lappendeken.’ Voor Braem was Nederland dan weer het gidsland van de ruimtelijke ordening: ‘Wie langs Schiphol kwam en van boven af een bewonderende blik liet gaan over de systematische uitbreiding van het Hollandse schaakbord tegenover het alom tegenwoordige water, de stijl van Mondriaan, Orde, Zakelijkheid.’

Vandaag is het Nederland en niet Vlaanderen dat kampt met een acute wooncrisis

Vandaag is het Nederland en niet Vlaanderen dat kampt met een acute wooncrisis. In 2025 waren er 38.000 beschikbare woningen voor meer dan 400.000 woningzoekers. Politiek geknoei heeft er de huurmarkt volledig ontregeld. D66 won de verkiezingen met de belofte om tien gloednieuwe steden te bouwen, uiteraard op landbouwgrond. Nog meer dan in Vlaanderen staan landbouw en natuur er met getrokken messen tegenover elkaar door een uitzichtloze stikstofcrisis die Nederland – in de woorden van Louise Fresco – geheel aan zichzelf heeft te danken. De Nederlandse milieu-bureaucratie is er op koldereske wijze ontspoord: je kan er zelfs geen gevel meer isoleren zonder te onderzoeken of je geen vleermuis zal verstoren.

De wanhoop van de planner

Vlaanderen is Nederland niet en moet dat ook niet willen worden. In onze ‘pauvre croissant’ van de negentiende eeuw was het eerder de uitzondering dan de regel om alleen met voedselproductie je brood te kunnen verdienen. De landbouw en ambachtelijke nijverheid waren nauw met elkaar verweven – de vlasindustrie, brouwerijen, steenbakkerijen – en dat was één van de redenen voor onze economische opgang. Het gemengde gebruik van ruimte drijft planologen misschien tot wanhoop, maar het maakt Vlaanderen tot wat het is.

Utopische plannen zijn prima, je mag ze alleen niet te serieus nemen

Hopelijk heeft de ‘fermettetaks’ niet dezelfde perverse effecten als de ‘betonstop’. Toen De Morgen die term lanceerde, werd er de jaren nadien meer beton gestort en meer open ruimte aangesneden. Het zou fout zijn om de regels rond zonevreemde functiewijzigingen nu ‘en stoemelings’ te verstrengen. Een boer heeft niet liever dan dat zijn Hof kan blijven duren, en als dat niet in de landbouw kan, dan moet dat maar in een andere bestemming. Utopische plannen zijn prima, je mag ze alleen niet te serieus nemen.

Dirk Wouters

Kiezen tussen fermettetaks en leegstandsheffing