Terwijl Bart De Wever pleit voor perspectief op werkbare verhoudingen tussen Europa en Rusland, evolueert die laatste in de andere richting, weg van de normaliteit. Het mobiel internet valt weg, websites worden gecensureerd en nieuwe wetten beperken de taal en cultuur. Officieel gebeurt dat om veiligheidsredenen, maar de maatregelen roepen bij sommigen herinneringen op aan de Sovjet-Unie.

De uitspraken van de Belgische premier vorige week passeerden niet onopgemerkt. Volgens De Wever heeft het weinig zin om een oorlog eindeloos voort te zetten wanneer er geen duidelijke overwinning in zicht is. ‘Er blijft dus maar één manier over: een deal maken’, stelde hij. Als er ooit een aanvaardbaar vredesakkoord komt, zou Europa volgens hem opnieuw economische relaties met Rusland moeten overwegen.

Maar terwijl in Europa voorzichtig wordt nagedacht over de naoorlogse verhoudingen, verandert het dagelijkse leven in Rusland intussen in sneltempo. In Moskou en andere grootsteden zijn sinds begin deze maand maatregelen in voege die het leven van de burgers ingrijpend veranderen. Daarover berichten verschillende Russische nieuwswebsites die vanuit Europa te raadplegen zijn.

Papieren stadskaarten

Sinds enkele weken kampen de inwoners van Moskou met ernstige onderbrekingen in het mobiel internetnetwerk en telefonie. Publieke wifi-netwerken zijn nog beschikbaar, maar verbinding maken blijkt vaak onmogelijk omdat de gebruikelijke verificatie via sms of telefoonoproep niet werkt. Voor veel inwoners heeft dat concrete gevolgen: navigatieapps zijn onbruikbaar, berichten versturen via chatapplicaties lukt niet en verschillende onlinediensten zijn slechts deels beschikbaar.

Dat heeft ook onverwachte neveneffecten. Volgens verkoopcijfers van online sites stijgt de vraag naar apparaten die tot voor kort als verouderd werden beschouwd. Zo nam de verkoop van portofoons met meer dan 25 procent toe en steeg de vraag naar pagers met meer dan 70 procent.

Het gebrek aan internet kan leiden tot meer persoonlijk contact tussen mensen

In boekwinkels groeit tegelijk de verkoop van papieren stadskaarten en reisgidsen, omdat digitale kaarten vaak niet beschikbaar zijn. Zelfs taxidiensten passen zich aan. In de applicatie van Yandex Taxi verscheen een nieuwe functie waarmee een rit telefonisch besteld kan worden en contant kan worden betaald.

De overheid doet alsof haar neus bloedt. Grote telecomoperatoren zeggen dat hun netwerken ‘normaal functioneren’ en dat de problemen niet bij hen liggen. Ondertussen riep parlementslid Andrey Svintsov burgers op om het ‘eenvoudige Sovjetprincipe’ te herontdekken: elkaar helpen en gewoon de weg vragen aan voorbijgangers wanneer navigatieapps niet werken. Volgens hem kan het gebrek aan internet zelfs leiden tot meer persoonlijk contact tussen mensen.

Veiligheid als officiële verklaring

Volgens de Russische overheid hebben de maatregelen vooral te maken met veiligheid. In februari ondertekende president Vladimir Poetin een wet die telecomoperatoren verplicht om de dienstverlening in te perken wanneer de veiligheidsdiensten daarom vragen.

Officieel moeten de internetbeperkingen helpen bij de bescherming tegen droneaanvallen. Drones kunnen immers navigeren via GPS of mobiele netwerken. Door mobiele communicatie tijdelijk uit te schakelen, zouden autoriteiten dergelijke aanvallen moeilijker kunnen maken.

De internetbeperkingen zullen zo lang duren als nodig is om de veiligheid van de burgers te garanderen

Ook belangrijke data spelen een rol. Rusland viert op 18 maart de annexatie van de Krim, en op 9 mei vindt traditioneel de grote militaire parade plaats. Volgens sommige experts vrezen de autoriteiten sabotagepogingen tijdens die evenementen en worden daarom preventief strengere maatregelen genomen.

De woordvoerder van het Kremlin, Dmitry Peskov, bevestigde dat de internetbeperkingen door de overheid worden ingevoerd en zo lang zullen duren als nodig is om de veiligheid van de burgers te garanderen. Hij erkende de economische impact en beloofde een onderzoek door de overheid.

Van drugsban tot digitale schoonmaak

De internetstoringen staan niet op zichzelf. Sinds 1 maart is er een strengere wetgeving tegen zogenaamde ‘drugspropaganda’ in muziek. Streamingdiensten hebben daardoor verschillende albums en nummers aangepast of volledig verwijderd omdat ze verwijzingen naar drugs bevatten.

Verder trad begin deze maand een nieuwe wet in werking die de Russische taal moet beschermen. Bedrijven zijn verplicht om alle informatie voor consumenten – van uithangborden en menu’s tot en met websites – in het Russisch te tonen. Vreemde woorden mogen alleen gebruikt worden indien vergezeld van een Russische vertaling.

Rusland mag trots zijn op de stabiliteit die het de afgelopen decennia heeft opgebouwd

Ook de controle op het internet wordt verder aangescherpt. Vele Russen gebruiken VPN-diensten om buitenlandse websites te bezoeken, maar de overheid wil alle ‘illegale’ VPN’s blokkeren. In de toekomst zouden alleen door de staat goedgekeurde diensten toegestaan worden. Die zouden gebruikers toegang verlenen tot een beperkte lijst van goedgekeurde websites.

Daarnaast bestaat er al een zogenaamde ‘witte lijst’: een selectie van Russische websites die tijdens internetstoringen toegankelijk blijven. Het gaat onder meer om websites van banken, staatsportalen, bepaalde media, taxidiensten en enkele sociale netwerken.

De bocht van Poetin

Wat vandaag in Moskou gebeurt, kan moeilijk los worden gezien van een bredere evolutie. De combinatie van internetbeperkingen, strengere culturele regels en een strakker gecontroleerde informatiestroom doet bij sommige waarnemers denken aan een terugkeer naar een meer gesloten samenleving. Opmerkelijk is dat die evolutie sterk contrasteert met eerdere uitspraken van president Poetin. In 2011 verklaarde hij nog dat het technologisch onmogelijk en politiek fout zou zijn om het internet te beperken. Twee jaar later noemde hij het internet zelfs ‘een plaats van vrijheid’.

Tegelijk benadrukken Russische leiders dat stabiliteit vandaag belangrijker is dan ooit. Parlementsvoorzitter Vyacheslav Volodin stelde onlangs dat Rusland trots mag zijn op de stabiliteit die het de afgelopen decennia heeft opgebouwd, zeker in een wereld vol conflicten en spanningen. Maar stabiliteit kan verschillende betekenissen hebben. Voor de ene betekent het veiligheid en orde. Voor de andere betekent het controle en beperking.

Dmitry Peskov

Moskou offline, Rusland op slot