Draait de gok van Geert Wilders verkeerd uit? Die vraag krijgt een bevestigend antwoord, toch volgens de nieuwste peilingen. Toen de leider van de radicaal-rechtse PVV eerder dit jaar het kabinet-Schoof liet vallen over migratie, hoopte Wilders met nieuwe verkiezingen een nóg rechtsere regering in het zadel te helpen. Mét een monstermandaat voor zijn PVV. In plaats daarvan ruilt de Nederlandse kiezer het ‘meest rechtse kabinet ooit’ op 29 oktober misschien wel in voor het meest linkse.

De peilingen tonen Wildersmoeheid. De PVV blijft de grootste, maar de terugval sinds de vorige verkiezingen is groot (- 25 procent). In de meest recente peiling moet Wilders bovendien de linkse fusiepartij van oud-Eurocommissaris Frans Timmermans naast zich dulden, de eerste keer sinds de regeringsval:

Partij	Zetels (van de 150)	Verschil TK 2023
PVV (Wilders)	28	-9
GroenLinks-PvdA (Timmermans)	28	+3
CDA (Bontenbal)	24	+19
VVD (Yeşilgöz)	16	-8
D66	11	+2
SP	8	+3
JA21	7	+6
BBB	6	-1
Partij voor de Dieren	4	+1
Forum voor Democratie	4	+1
Staatkundig Gereformeerde Partij	4	+1
DENK	4	0
ChristenUnie	3	-1
Volt	3	+1
Nieuw Sociaal Contract	0	-20
Totaal	150	/

De Nederlandse Tweede Kamer telt, net als de Belgische Kamer van Volksvertegenwoordigers, 150 zetels. Een kabinet moet met andere woorden kunnen rekenen op de steun van 76 Kamerleden. De parlementaire wiskunde is niet bijzonder moeilijk, en leert ons, op basis van bovenstaande peiling, enkele zaken.

Implosie

Ten eerste de scherpe afwijzing van het kabinet-Schoof door de Nederlandse bevolking. De regering die mee door Wilders op de been werd gebracht, had in de Tweede Kamer 88 zetels, een comfortabele meerderheid. Vandaag telt die regering slechts 50 zetels, een tekort van 26. Het eigenlijke kabinet-Schoof is sinds het vertrek van Wilders natuurlijk ook de PVV-zetels kwijt, wat betekent dat de huidige ontslagnemende regering slechts de steun van 15 procent van de bevolking geniet (ofwel 22 zetels). Een onfortuinlijke situatie die nog zeker twee maanden voortduurt.

De huidige ontslagnemende regering geniet slechts de steun van 15 procent van de bevolking.

De terugval heeft in de eerste plaats te maken met de ondergang van het Nieuw Sociaal Contract (NSC). De centrumpartij van de intussen gepensioneerde oud-CDA-politicus Pieter Omtzigt haalde in 2023 uit het niets 20 Kamerzetels, maar staat vandaag op 0. Daarnaast moeten ook de PVV (-9) en de liberalen van de VVD (-8) inboeten. De enige coalitiepartner die min of meer standhoudt is de BoerBurgerBeweging of BBB (-1), maar zij is ook veruit de kleinste.

Wat dan wel?

Kortom, een herhaling van de rechtse PVV-VVD-NSC-BBB-coalitie is wel erg onwaarschijnlijk. Ook omdat VVD-leidster Dylan Yeşilgöz, de opvolgster van Mark Rutte, een hernieuwde samenwerking met Wilders bij voorbaat uitsluit. Maar wat kan dan wel? En wie wil wat?

De meest waarschijnlijke coalitie is een (centrum)linkse, bestaande uit GroenLinks-PvdA (28), het Christen-Democratisch Appel of CDA (24), de VVD (16) en het links-liberale D66 (11). Die coalitie heeft volgens de meest recente peiling een bescheiden meerderheid van 4 zetels. Twee mannen staan dan in gedeelde polepositie om minister-president van Nederland te worden: Frans Timmermans, oud-klimaatcommissaris van de EU, en Henri Bontenbal, de man die na de electorale pandoering van 2023 het christendemocratische roer overnam. Met succes.

Centrum? Links? Centrumlinks?

Of zo’n samenwerking de stempel ‘centrum’, ‘centrumlinks’ of ‘links’ moet krijgen, is momenteel het voorwerp van debat in Nederland.

Op papier is wel wat te zeggen voor het adjectief ‘centrum’, hoogstens ‘centrumlinks’. Zo doen de extremere partijen, de marxistische SP, de Partij voor de Dieren (PvdD) en moslimpartij DENK, niet mee. De kandidaat-premiers zijn Timmermans (PvdA) en Bontenbal (CDA), politici uit traditionele, ‘staatsdragende’ partijen. Met twee liberale partijen, VVD en D66, telt zo’n coalitie ook voldoende ‘rechts’ tegenwicht.

Dat is de theorie, maar die theorie sluit niet aan bij de realiteit. En wel om vier redenen.

Zeg maar links

Ten eerste omdat het CDA onder Bontenbal een linksere koers vaart dan onder zijn voorgangers. Zo sluit de CDA-leider de samenwerking uit met slechts één partij, en dat is de PVV van Geert Wilders. Radicaal-links sluit Bontenbal dan weer níét uit. Ten tweede domineert het element ‘GroenLinks’ de nieuwe fusiepartij van Frans Timmermans. Timmermans zelf komt dan wel uit de sociaaldemocratische PvdA-stal, heel wat van zijn Kamerleden en partijtoppers zijn radicaalgroen. GL-PvdA is niet centrumlinks, maar links.

Bontenbal sluit met slechts één partij de samenwerking uit en dat is de PVV van Geert Wilders.

Dan zijn er nog de liberalen, redenen drie en vier waarom een hypothetisch kabinet-Timmermans of -Bontenbal naar links overhelt. De VVD, die in zwaar weer verkeert, zet vandaag hard in op een socio-economisch liberaal (of ‘rechts’) programma, maar is intern verdeeld over socio-culturele thema’s zoals migratie en islam. De ‘rechts-progressieve’ VVD-vleugel heeft daarover meer gemeen met Bontenbal (en Timmermans) dan met Wilders. De ‘links-liberalen’ van D66, tot slot, zijn links, niet liberaal; van hen hoeft de nieuwe premier geen tegenstand te verwachten.

Wie depanneert?

De verkiezingen laten natuurlijk nog even op zich wachten: pas op 29 oktober spreekt de Nederlander zich opnieuw uit. In die tijd kan er veel veranderen. Zo schoot Wilders twee jaar geleden pas in de allerlaatste rechte lijn naar boven, wat mede verklaart waarom zijn overwinning zo’n verrassing was.

Maar ook los van Wilders is het niet zeker of de centrumlinkse – we landen voorlopig op dat adjectief – coalitie van GL-PvdA, CDA, VVD en D66 een meerderheid haalt. 79 zetels worden er snel 75 als de potentiële partners links en rechts wat bloeden. In dat geval is de vraag welke kleinere partij gevraagd zal worden om te depanneren: een rechtse, zoals JA21 (vandaag 7 zetels) en/of de BBB (6) of net een linkse, zoals de ChristenUnie (3), Volt (3) en/of DENK (4).

En uiterst links?

Rest de wensdroom van links Nederland: van het ‘meest rechtse kabinet ooit’ in 2023 naar het meest linkse in 2025. De meest recente peiling geeft de liberalen van de VVD maar 16 zetels, een dieptepunt voor de partij. GroenLinks-PvdA, CDA en D66 stranden samen op 63, 13 te weinig voor een meerderheid. Binnen de fusiepartij van Timmermans wordt daarom al geopperd ook alternatieve pistes te verkennen: geen ‘centrumlinkse’ coalitie maar een uiterst linkse.

Hoe linkser het kabinet, hoe groter de kans dat Bontenbal het premierschap opeist.

Dat wordt moeilijk, maar misschien niet onmogelijk. Kleinere linkse partijen zijn samen goed voor 20 zetels, meer dan de benodigde 13. Een samenwerking tussen GL-PvdA, CDA en D66, aangevuld door de links-christelijke Christenunie (3) en het pan-Europese Volt (3) is ideologisch consistent, maar ontbreekt 7 zetels. De Partij voor de Dieren (4) is een zweeppartij die in principe niet regeert. De marxistische SP staat met 8 zetels voldoende sterk, maar ligt moeilijk bij Bontenbal, wellicht ook bij D66. Moslimpartij DENK (4) ligt bij niemand op de bovenste plank.

Hoe linkser het kabinet, hoe groter de kans dat Bontenbal het premierschap opeist, ook als zijn CDA niet de grootste wordt. Veel meer zal hij evenwel niet vragen. Want Bontenbal, een man die GroenLinks-PvdA onlangs een ‘middenpartij’ noemde, lijkt de deur open te zetten voor een coalitie over links. Alles is beter dan ‘rechts’ regeren.

Dylan Yeşilgöz

Krijgt Wilders links deksel op de neus?