Een vreemd verhaal uit Texas. Eerder deze maand ontvluchtten de meeste Democraten van het Texaanse deelstaatparlement hun staat. Dat deden ze om de Republikeinse meerderheid het vereiste aantal aanwezigen (quorum) te ontzeggen. Republikeinen stonden immers op het punt een nieuwe kiesmap goed te keuren die hen, althans op korte termijn, een electoraal voordeel zou bezorgen. ‘Gerrymandering’ in Washington-taal. Maar waarover gaat het?

De Democratische ontsnapping is moeilijk te begrijpen zonder kort het Amerikaanse kiesstelsel in herinnering te brengen. De Verenigde Staten werken met een ‘first past the post’, ‘single-member-district’ systeem. Het territorium is opgedeeld in 435 kiesdistricten, en de inwoners van elk district sturen één parlementslid naar Washington. Dat parlementslid is de winnaar van een verkiezing waarin hij meer kiezers overtuigde dan zijn tegenstanders. Of hij dat met 45, 55 of 75 procent van de stemmen deed, maakt niets uit. Meer is meer.

Tekenwedstrijd

De 435 districten vormen samen het Huis van Afgevaardigden, het ‘Lagerhuis’. Dat Huis is, misschien enigszins verrassend, niet verantwoordelijk voor de afbakening van zijn eigen districten. Dat is een taak voor de regionale overheden, meestal de deelstaatparlementen. De nationale grondwet bepaalt wel hoeveel districten iedere State heeft, maar niet hoe die districten eruit zien. Dat opent de deur voor heel wat electoraal ongein. Ongein dat een naam kreeg: ‘Gerrymandering’.

Republikeinen en Democraten zijn geografisch niet netjes verspreid. Democraten leven vooral in de steden, Republikeinen op het platteland en beide in de buitenwijken, de suburbs. Wat dat betekent voor de tekening van districtslijnen en, vervolgens, de vergaring van politieke macht, schetst uw columnist met een eigen creatie. Staat X telt 500.000 inwoners, vijf districten, een uitgestrekt Republikeinse (100 procent) platteland en één Democratische (100 procent) stad (voorgesteld met de cirkel). Elk district heeft evenveel inwoners – ook dat is een grondwettelijke plicht. In casu zijn dat er 100.000.

Hiernaast ziet u een eerste afbakenoptie en haar resultaat. De Democratische stad wordt één district en verkiest, uiteraard, een Democratisch parlementslid. De vier Republikeinse districten verkiezen een Republikein, wat ervoor zorgt dat deze hypothetische staat een delegatie afvaardigt die mooi overeenkomt met zijn ideologische opmaak: 80 procent (4) Republikeins, 20 procent Democratisch (1). Eerlijk, maar ook niet competitief. Republikeinen hoeven geen rekening te houden met Democraten, Democraten niet met Republikeinen. Maar beide partijen hebben wel een evenredig aantal zetels.

Verwateren

Dat is niet altijd de wens van de partij die de macht heeft. Hierna vindt u immers een, op het eerste gezicht, aantrekkelijk alternatief voor de Republikeinen van staat X.

De Democratische stad werd opgedeeld in vijf districten en opgeslorpt door een zee van Republikeins rood. Deze keer kleuren alle vijf de districten rood. Minder rood dan de vier uit de vorige map, dat wel: ‘verwatering’ werkt immers in beide richtingen. Maar herinner u: bij ‘first past the post’ maakt de grootte van de overwinning niet uit. Deze kiesmap levert de Republikeinen vijf parlementsleden op, de vorige maar vier. Hoewel Democraten 20 procent van de bevolking uitmaken, blijven ze met lege handen achter.

Natuurlijk zit geen enkele deelstaat zo eenvoudig in elkaar. Maar dit voorbeeld biedt u wel een idee van wat er op het spel staat in Texas. Republikeinen hopen door een hertekening van de kieskaart het aantal Democratische districten terug te dringen. Dat is niet zonder risico, want ze verwateren hiermee ook hun eigen machtscentra: de Republikeinse districten in Texas zullen dan wel toenemen in aantal, maar tezelfdertijd ook minder ‘Republikeins’ zijn. De Grand Old Party strekt zich verder uit, maar wordt ook kwetsbaar.

Raciale voorgeschiedenis

‘Gerrymandering’, het ontsluiten, opsluiten en uitsluiten van kiezers door de creatieve afbakening van kiesdistricten, is zo oud als het land. Letterlijk, want de man naar wie de praktijk vernoemd werd, Elbridge Gerry (1744-1814), was een van de ondertekenaars van de Amerikaanse Onafhankelijkheidverklaring. Als gouverneur van Massachusetts vaardigde Gerry in 1812 een kiesmap uit met daarop een district dat verdacht veel leek op een mythologische salamander. Gerry-mander. Gerrymandering.

De praktijk bestaat ook buiten de Verenigde Staten, maar ligt in de Amerikaanse republiek bijzonder gevoelig. Nadat de zwarte bevolking in 1870 het stemrecht verkreeg, slaagden blanke politici er immers in de kracht van de zwarte stem al gerrymanderend te minimaliseren. Via ‘packing’ – de concentratie van zwarte kiezers in één district om hun invloed elders te beperken – en ‘cracking’ – de verspreiding van zwarten over meerdere districten om hun stemkracht te verwateren. Gerrymandering was niet enkel democratisch dubieus, het was ook racistisch.

Ook de Democraten

Hopelijk denkt u nu niet dat gerrymanderen een uitsluitend Republikeins tijdverdrijf is. De raciale districtsafbakening uit de vorige eeuw gebeurde door Democraten in het Zuiden, niet door Republikeinen. En ook vandaag zijn sommige staten met de meest groteske districtsindelingen Democratisch. Zo werden Oregon, Nevada en Illinois door Democraten van een aanzienlijk thuisvoordeel voorzien. Het is daarom ironisch dat de gevluchte Texaanse Democratische delegatie ervoor koos om asiel aan te vragen in, jawel, Illinois.

Gerrymandering is zo Amerikaans als appeltaart; Democraten en Republikeinen doen het wanneer ze kunnen. Als antwoord op het plan van de Texaanse gouverneur liet zijn Democratische collega uit Californië, Gavin Newsom, al weten dat ter compensatie ook zijn staat de kiesmap zal hertekenen. Hoe Newsom de zaken nog voordeliger wil maken voor zijn partij is niet meteen duidelijk. Vandaag zitten Democraten immers al op 43 van 52 – of 82 procent – van de zetels. Dat terwijl ze in de Golden State ‘maar’ 60 procent van de stemmen haalden.

Elbridge Gerry

Lijntjes trekken voor gevorderden