Hoe is het mogelijk dat er zoveel polarisatie is, vragen wijsgeren zich af. Daar moeten we iets aan doen, roepen ethici uit. Mensen moeten weer vriendjes worden. Zeker. Maar eerst iets over polarisatie.

2019 was het jaar van de klimaatmarsen. Jonge zieners spraken de wereld toe. Staatshoofden en regeringsleiders vielen in katzwijm van bewondering wanneer Greta Thunberg de goedheid had hen de levieten te lezen. Lokaal dook haar replica Anuna De Wever op. Bij allebei viel op dat ze weinig lachten.

Wetenschappelijke consensus

Universitaire experts meldden dat er over de klimaatverandering en haar gevolgen een ‘wetenschappelijke consensus’ bestond. Dat verdere discussie even dom als onfatsoenlijk was. Er gingen en gaan stemmen op om ‘klimaatnegationisme’ strafbaar te stellen. In juni 2025 riep Elisa Morgera, speciaal rapporteur van de Verenigde Naties, op om ‘klimaatdesinformatie’ te criminaliseren. Ondertussen gaven universiteiten in België, Canada en Finland Greta Thunberg eredoctoraten.

Er is wetenschappelijke consensus. Verdere discussie is even dom als onfatsoenlijk.

2020 was het eerste coronajaar. Een ongenuanceerd streng beleid volgde. De ‘wetenschappelijke consensus’ vereiste dat. En dus stierven mensen in bejaardenhuizen helemaal alleen. Experts zoals Marc Van Ranst trokken van leer tegen ‘wappies’ en ‘wetenschapsontkenners’ die enige kritiek durfden te formuleren. De universiteiten van Leiden, Nijmegen en Amsterdam reikten professor Van Ranst een eredoctoraat uit. Hij was een voorbeeld voor iedereen.

2025 is het jaar van Gaza. Is Israël daar met een genocide bezig? Ja, zeggen universitaire experts. Een academicus die dat in twijfel trekt, moet daarop worden aangesproken, stelt de Gentse rector Petra De Sutter. Ondertussen gaan stemmen op om de ontkenning van de genocide in Gaza strafbaar te stellen. Ook Greta Thunberg is er weer. Sinds oktober 2023 zet ze zich actief in voor de Palestijnse zaak, steunt ze universiteitsbezettingen en dobbert ze met de Gaza Freedom Flotilla rond op de Middellandse Zee. En Anuna De Wever predikt de revolutie om het huidige maatschappelijk systeem om te vormen.

Angstzaaien

De drie momentopnamen, klimaat, corona en Gaza, vertonen een aantal gelijkenissen. Drie keer wordt zorgvuldig angst gezaaid. Gevoelens van verontwaardiging flakkeren op en groeien uit tot een morele plicht.

De klimaatverandering zet immers de wereld in brand. De pandemie dreigt ons te vernietigen. Wie zwijgt over Gaza mist elke moraliteit. Zo ontstaat een soort van noodtoestand die radicale maatregelen wettigt en zelfs noodzakelijk maakt. Moeten we, als het echt belangrijk wordt, ons lot niet in handen leggen van betrouwbare experts en derhalve het trage, moeizame democratische spel, al dan niet tijdelijk, opschorten?

Leidt een onverwachte ‘noodtoestand’ tot de roep om autoritaire maatregelen?

De centrale vraag daarbij is deze: leidt een onverwachte ‘noodtoestand’ tot de roep om autoritaire maatregelen? Of is het andersom: creëren autoritair ingestelde figuren bewust een noodtoestand om hun vrijheidsonvriendelijke ideeën op te kunnen leggen? Die vragen vergen een genuanceerd, maar ook een helder antwoord.

Natuurlijk verandert het klimaat, bestond de pandemie wel degelijk en is het geweld in Gaza mensonwaardig. Maar autoritaire zielen construeerden er een verplichte pensée unique rond, die ze met sancties voor andersdenkenden aan iedereen proberen op te leggen. Als het even kan met wetten die klimaatnegationisme of het ontkennen van de Gazagenocide strafbaar maken. En alvast met uitsluiting van academici die het autoritaire discours over corona, klimaat of Gaza in vraag durven te stellen.

Elitair links

Er zijn nog andere constanten. Drie keer komen de autoritaire ideeën van de eerder elitaire linkerzijde. Waarmee ik allerminst wil zeggen dat er op rechts geen autoritaire ideeën bestaan, laat dat duidelijk zijn. Maar in deze drie dossiers is het anders.

Een andere constante is de rol van de universiteiten. Drie keer werken of werkten ze mee aan het dominante narratief. Kwalijk daarbij is de rol van de expert. In principe is hij een wetenschapper die informeert over de stand van zaken vanuit een open wetenschappelijke houding die nieuwe ontwikkelingen verwelkomt. Vandaag is hij iemand die het laatste woord heeft, de definitieve waarheid verkondigt en de discussie afsluit, wat vaak gepaard gaat met een strenge veroordeling van wie anders denkt.

De ondoordachte haast van de universiteiten om aan de goede kant van de geschiedenis te staan, vertroebelt hun kritische blik.

Precies dát is een onwetenschappelijke houding. Maar ze levert professoren als Marc Van Ranst of activisten als Greta Thunberg wel eredoctoraten op. De ondoordachte haast van de universiteiten om aan de goede kant van de geschiedenis te staan, vertroebelt hun kritische blik.

Overigens niet voor het eerst. Aan mijn eigen universiteit kreeg toekomstig collaborateur Cyriel Verschaeve in 1937 een eredoctoraat. Zestig jaar later was het de beurt aan de vrouwvriendelijke Spaanse koning Juan Carlos, die tijdens zijn leven ongeveer vijfduizend bedpartners had en daarnaast ook op olifanten joeg.

Universiteiten vergissen zich weleens.