De betaalbaarheid van de sociale zekerheid staat onder druk en dat is volgens econoom en voormalig nationaal politicus John Crombez (Vooruit) geen kwestie meer van politieke keuze, maar van draagkracht. ‘We hebben dat altijd gefinancierd gekregen, maar de dag zal aanbreken waarbij de politiek de keuze moet maken voor minder zorg of voor meer belastingen.’

De besparingsdruk op het RIZIV, de explosie van het aantal langdurig zieken en de oplopende zorgkosten zetten de sociale zekerheid onder hoogspanning. Volgens Crombez is de tijd voor fundamentele keuzes aangebroken. In zijn boek Hou België gezond pleit hij samen met medeauteur Eric Mortier, voormalig gedelegeerd bestuurder van het UZ Gent, voor een grondige hervorming van de gezondheidszorg, met meer aandacht voor preventie, data en verantwoordelijkheid. ‘Het klinkt misschien tegen mijn eigen winkel, maar het sociaal overleg zoals we dat vandaag kennen, heeft de voorbije 25 jaar te weinig opgeleverd’, zegt hij.

Hervormingen die blijven steken

Volgens Crombez ligt de kern van het probleem niet bij ontsporende uitgaven, maar bij een systeem dat blijft functioneren alsof de demografie, de ziektepatronen en de arbeidsmarkt niet zijn veranderd. Vooral de gezondheidszorg, na de pensioenen de grootste uitgavenpost binnen de sociale zekerheid, stevent af op een scherpe kostenstijging.

Dat hervormingen nodig zijn, wordt al jaren erkend. Alleen blijven echte doorbraken uit. ‘Er zijn een paar pogingen tot hervorming geweest, maar het komt altijd op hetzelfde neer: onderweg naar de meet wordt aan ambitie ingeboet’, zegt Crombez. Zo was de uitbouw van ziekenhuisnetwerken volgens hem een van de betere initiatieven. Die moet ziekenhuizen laten samenwerken binnen een regio, taken verdelen en zorg efficiënter organiseren. ‘Maar tegen dat het ingevoerd werd, had de sector dat al links en rechts laten verwateren’, meent Crombez. Daardoor bleef het eindresultaat weinig bruikbaar voor een echte hervorming en bleef het systeem onvoldoende aangepast aan de werkelijke kostendrijvers in de zorg.

Ik vind dat de oudere generatie van artsen, specialisten en mutualiteiten misschien niet de correcte vertegenwoordiger is van de bevolking

De reden waarom zulke ingrepen uitblijven, heeft volgens de econoom veel te maken met het overlegmodel en de gevestigde belangen. ‘Iedereen weet dat er hervormingen nodig zijn, maar er zijn een aantal groepen die niet bereid zijn om ze te doen.’ Hij wijst daarbij onder meer naar oudere vertegenwoordigers binnen de sector. ‘Ik vind dat de oudere generatie van artsen, specialisten en mutualiteiten misschien niet de correcte vertegenwoordiger is van de bevolking’, voegt hij eraan toe. ‘Zij houden liever alles bij het oude. Terwijl het nét de jongere artsen en patiënten zijn die met deze kosten zullen moeten leven’.

Chronische aandoeningen

Nochtans is de uitdaging duidelijk: steeds meer mensen lijden op oudere leeftijd aan meerdere chronische aandoeningen tegelijk, volgens de auteur dé oorzaak van de stijgende zorgkosten. ‘Als we daar geen oplossing voor vinden, dan kraakt het hele systeem: woonzorgcentra, thuiszorg, alles.’

Volgens Crombez zou het zorgsysteem zich veel sterker rond dat probleem moeten organiseren, maar dat vraagt duidelijke structuren en meetbaarheid, iets wat vandaag ontbreekt. België beschikt nochtans over een enorme hoeveelheid gezondheidsdata. Het probleem is volgens de econoom dat ze nauwelijks worden gebruikt. De coronapandemie toonde nochtans dat het anders kan. ‘Bij het begin van corona zijn we het enige land dat een strategie ontwikkeld en uitgevoerd heeft om databanken te koppelen’, vertelt hij. ‘Corona is voorbij en het gaat weer niet meer. Maar het zegt wel veel’.

Genezen loont, gezond blijven niet

Die data zouden vooral moeten dienen om het systeem te verschuiven van genezen naar gezond houden. Vandaag wordt bijna uitsluitend betaald voor behandelingen, niet voor preventie. ‘We genezen zeer goed in België’, zegt Crombez. ‘Daar mogen we trots op zijn. Maar we betalen bijna niets om te vermijden dat mensen ziek worden’. Dat leidt volgens hem tot een pervers effect: hoe meer patiënten, hoe beter het systeem draait. ‘Terwijl het doel net het omgekeerde zou moeten zijn’.

Een gezondheidssysteem dat ervoor zorgt dat mensen langer gezond blijven werken, mag geld kosten

Preventie wordt volgens Crombez amper beloond, terwijl net daar grote gezondheids- en economische winsten te boeken vallen. ‘Een gezondheidssysteem dat ervoor zorgt dat mensen langer gezond blijven werken, mag geld kosten, want het betaalt zichzelf terug’, meent Crombez. Bovendien heeft dat volgens hem een directe impact op de arbeidsmarkt: België wil dat mensen langer werken, maar een toenemend deel van de bevolking haalt de pensioenleeftijd niet meer in gezonde toestand. ‘En dan zit je met een probleem’, concludeert hij.

Langdurig zieken als alarmsignaal

Een van de meest zichtbare symptomen van de druk op het systeem is de sterke stijging van het aantal langdurig zieken. Sinds 2006 is dat aantal meer dan verdubbeld en zij vormen vandaag de grootste groep inactieven. ‘We zijn van 200.000 naar meer dan 500.000 gegaan’, benadrukt Crombez. Vooral de stijging bij jonge mensen baart hem zorgen. ‘Sinds 2014 zie je in heel de westerse wereld een sterke toename bij jonge vrouwen’, zegt hij. Een sluitende verklaring is er volgens hem niet, al wint chronische stress steeds meer terrein. ‘Acute stress is gezond. Chronische stress is een sluipmoordenaar.’

De huidige regering wil het aantal langdurig zieken terugdringen, maar Crombez twijfelt of de genomen maatregelen volstaan. ‘Je moet eerst begrijpen waarom mensen uitvallen’, vindt hij. ‘Pas daarna kan je hen duurzaam activeren.’ Dat vergt volgens de econoom aangepast werk en een actieve rol van werkgevers.

Vandaag nog gezond

Ook het debat over profiteurs duikt geregeld op. Crombez noemt zich daarin ‘de grootste tegenstander van profitariaat in de sociale zekerheid’, precies omdat dat het draagvlak van het systeem ondergraaft. Tegelijk wijst hij erop dat België technisch perfect in staat is om misbruik gerichter aan te pakken. ‘We moeten eigenlijk alle data in real time monitoren, gewoon om de red flags eruit te halen’, zegt hij.

Dat idee geraakt voorlopig niet voorbij het parlement. ‘Omwille van privacy en GDPR’, aldus Crombez. ‘Maar waarom zouden we dat niet doen? We hebben geld tekort én we kunnen het technisch. Het gaat om het detecteren van rode vlaggen, niet om automatische veroordelingen.’

Door de band genomen blijft Crombez voorzichtig optimistisch. ‘België is vandaag nog gezond, maar als we in de komende vijf jaar geen echte hervormingen in gang zetten, dan is het gewoon te laat’, zegt hij. ‘Dan stijgen de uitgaven naar een nieuw niveau dat politiek, economisch en sociaal niet meer te dragen is.’ Volgens Crombez is de vraag dus niet wat we moeten doen, maar wie de verantwoordelijkheid durft te nemen.

Eric Mortier

‘Als we nu niet hervormen, wordt de keuze straks: minder zorg of meer belastingen’