‘Geen gemeenschap, geen welvaartstaart.’ Eric van der Ven, politiek historicus en auteur van De wortels van de Welvaartstaat is duidelijk: wie een duurzame sociale zekerheid wil, speelt geen ondoordachte spelletjes met migratie. ‘De toenemende diversiteit van onze samenleving is een belangrijke uitdaging. Wie dat nog ontkent, is niet te goeder trouw’, vindt de auteur. Maar niet elk probleem is terug te brengen tot etnoculturele diversiteit.

Op 23 oktober stelt Van der Ven (29), aan de slag op het kabinet van Antwerps burgemeester Els van Doesburg, zijn eerste boek voor: De wortels van de welvaartsstaat. De ondertitel van dat werk is: ‘Het sociaal contract in West-Europa door de eeuwen heen’.

Dat vat mooi samen hoe de jonge historicus naar de Europese welvaartsstaat kijkt: ‘We hebben het over een fragiele constructie; een contract waaraan door de eeuwen heen geschreven werd, maar waarvan de tekst nooit definitief is. Upgrades zijn nodig. Dat zien we ook vandaag.’

Als u de moderne welvaartsstaat moet herleiden tot de drie belangrijkste wortels, welke drie zijn dat dan?

Eric van der Ven: Da’s geen gemakkelijke opdracht. Maar als ik er drie moet uitkiezen, ga ik voor de christelijke liefdadigheid, in het bijzonder tijdens de late middeleeuwen, het Verlichtingsdenken van de 18de eeuw en, finaal, de ideologische clash tussen de drie grote politieke stromingen van de 19de eeuw. Dat zijn er drie, maar ik vermoed dat redelijke mensen hierover van mening kunnen verschillen.

Die liefdadigheid ging ook gepaard met minder fijne praktijken, maar de kerk heeft zeker haar verdienste.

Sociale zekerheid, in haar premature vorm, maakte deel uit van de christelijke deugdethiek. Zorgen voor uw medemens, de naakte Christus volgen – kerkelijke instellingen gaven daar uitwerking aan. De opkomst van de steden betekende ook dat veel mensen plots dicht bij elkaar leefden, onder wie armen en migranten. Als wellicht de meest verankerde instelling van die tijd speelde de katholieke kerk een belangrijke rol in de basisvoorziening voor die mensen. Uit religieuze overwegingen, ja, maar soms ook vanuit eerder seculiere, vanuit het idee van goed bestuur.

Ik wil niet te romantisch doen. Die liefdadigheid ging ook gepaard met minder fijne praktijken. Zo werden rijke burgers wel eens benaderd door clerici met de boodschap dat ze hun fortuin toch maar beter doneerden aan de kerk, want ‘hun zielenheil was in gevaar’. Dat gezegd zijnde: een groot deel van die gelden ging inderdaad naar de oprichting van armenhuizen, ziekenzorg, onderwijs… De kerk heeft daar zeker haar verdienste.

U sprak nog over twee andere wortels, wat later in de geschiedenis.

De Verlichtingsideeën over het sociaal contract waren erg belangrijk. Over hoe principes als vrijheid, verantwoordelijkheid, verbondenheid op een rechtvaardige manier met elkaar verzoend konden worden. Een voorbeeld is de Leviathan van Thomas Hobbes (1651), met een sterke gecentraliseerde staat, gevisualiseerd met aan het hoofd een vorst en met de verbonden burgers als ledematen. Eerst is dat allemaal vrij theoretisch, maar je ziet wel dat dat filosofisch ‘brainstormen’ de organisatie van staat en maatschappij op korte termijn zal gaan beïnvloeden.

Dat was eigenlijk de voorbereiding voor de clash tussen filosofische stromen die de 19de eeuw zouden domineren, die tussen liberalisme, socialisme en conservatisme. Gedreven door onder andere de industrialisering van Europa. Die stromingen boden alle drie een blauwdruk voor de relatie tussen burger en staat. Dat gaat al snel schuren.

De ene natiestaat werd al wat socialistischer, wat liberaler of wat conservatiever dan de andere.

Die drie stromingen hadden ook een ‘buitenechtelijk broertje’, het nationalisme. Nationalisme as such is inhoudelijk niet zo bepaald, waardoor het gecoöpteerd kan worden door socialisten, liberalen en conservatieven. De ene natiestaat werd al wat socialistischer, wat liberaler of wat conservatiever dan de andere. Maar ze werden allemaal wel een mix van de drie, en dat eigenlijk tot op vandaag. Bovendien zonder dat nationalisme los te laten: er bestaat niet zoiets als een Europese welvaartsstaat, en dat is geen toeval.

Premier Bart De Wever (N-VA) waarschuwde in zijn openingscollege voor de implosie van de Belgische welvaartsstaat. Zijn er lessen uit het verleden die ons kunnen helpen bij de redding ervan?

Goh, het verleden is het verleden, en dat verleden is bijzonder complex. Geschiedenis is geen sjabloon of spiegel voor het heden, noch een verzameling lessen die rechtstreeks op onze tijd kunnen worden toegepast. Wat het verleden wél biedt, is de mogelijkheid tot reflectie.

Dat gezegd zijnde denk ik dat we wel mogen concluderen dat de welvaartsstaat nooit voltooid is. Dat is ook niet verrassend: de maatschappij verandert voortdurend, dus moeten ook de sociale zekerheid en de welvaartsstaat voortdurend veranderen. De welvaartsstaat bestaat niet los van de samenleving, ontvoogd van de realiteit. Sommigen willen dat misschien wel, maar dat is niet zo.

De welvaartstaat bestaat niet los van de samenleving, ontvoogd van de realiteit.

We moeten voortdurend sleutelen aan de welvaartsstaat. We leven vandaag in een crisismoment, een sleutelmoment waarop we moeten kiezen of de publieke voorzieningen die we vandaag financieren over twintig jaar nog zullen bestaan. Ik denk dat de premier gelijk heeft wanneer hij aan de alarmbel trekt. Dat modern sociaal contract dat de voorbije decennia geschreven werd, is niet statisch of vrijblijvend. Niet alles wat dertig jaar geleden mogelijk was, kan vandaag nog mogelijk zijn. Dat is een attitude die er bij sommigen echt uit moet.

Sociale zekerheid vereist solidariteit, tussen personen en tussen gemeenschappen. Maakt u zich zorgen over de impact van niet-Europese migratie op de bereidheid van Vlamingen om bij te dragen aan een systeem van sociale verzekeringen en bijstand?

Migratie is van alle tijden, dat is wat we altijd horen. Dat is waar, maar niet alle migratie is dezelfde en, bovendien, niet alle migratie heeft plaatsgevonden in een context van ruime sociale voorzieningen. Een migrant die in de 19de eeuw naar de Verenigde Staten trok, kon kiezen tussen werken en integreren of verkommeren. Dat is niet het geval vandaag de dag, en dat heeft natuurlijk gevolgen.

Sociale zekerheid vereist solidariteit, en solidariteit vereist gemeenschap. Als dat gemeenschapsgevoel verdwijnt, verdwijnt ook de basis voor de sociale zekerheid. Dat betekent niet dat ik elke persoon die op bijstand mag rekenen intiem moet kennen. Maar ik moet me wel verbonden voelen met de mogelijke begunstigden van het systeem waartoe ik bijdraag. Verbondenheid is cruciaal. En verplicht solidair zijn met mensen met wie je je niet verbonden voelt en die zich niet verbonden voelen met jou, zorgt voor enorme spanning. Dat is normaal.

Sociale zekerheid vereist solidariteit, en solidariteit vereist gemeenschap.

De toenemende diversiteit van de samenleving is een van dé uitdagingen voor de welvaartsstaat, net als het ontbreken van een breed gedragen collectief ‘verhaal’. Die diversiteit toont zich op verschillende manieren, maar een van mijn belangrijkste bekommernissen is het behoud van een gedeelde taal. Wanneer je ophoudt met elkaar te verstaan, is gemeenschap en dus solidariteit totaal onmogelijk. Dan kan je niet anders dan naast elkaar leven in plaats van met elkaar.

Laten we eerlijk zijn: dit is niet het verhaal van de Vlaamse linkerzijde. De zijde die geacht wordt de houdbaarheid van de sociale zekerheid te garanderen.

Dat is niet het verhaal van ónze linkerzijde. Maar kijk naar Scandinavië, in het bijzonder Denemarken. Een stevige sociale zekerheid, dat klopt. Ook bijna altijd bestuurd door socialisten of sociaaldemocraten, wat u verkiest. Maar dat zijn niet dezelfde soort socialisten als hier in Vlaanderen of België.

Dat zijn socialisten die een streng migratiebeleid voeren en enorm veel waarde hechten aan inburgering. Socialisten die niet enkel spreken over de rechten van nieuwkomers, maar ook – en misschien zelfs vooral – over de plichten. Dat is ook logisch, en niet per se een socialistisch idee. Wie de welvaartstaat wil beschermen en verduurzamen, waakt erover dat de solidariteit en de verbondenheid tussen burgers behouden blijft. Want wie dat verliest, verliest de welvaartsstaat.

Daarom is het zo gek dat iemand als Paul Magnette (PS) op De Afspraak komt vertellen dat we vooral Denemarken als voorbeeld moeten nemen. Hij verwijst dan vooral naar het sociaal vangnet en het gratis-beleid, maar vergeet, ongetwijfeld niet per ongeluk, om het culturele aspect te vernoemen. Cherry-picking werkt hier niet.

De Vlaamse beweging ijvert al langer voor een eigen Vlaamse sociale zekerheid. Is die zaligmakend?

Een Vlaamse sociale zekerheid zou het in ieder geval beter doen dan een Belgische, maar zaligmakend zal het niet zijn. De Waalse cultuur is niet dezelfde als de Vlaamse, en de verbondenheid tussen Vlamingen is meestal sterker dan die tussen Vlamingen en Walen. Dat is geen oordeel, wel een vaststelling. En dat betekent dat een nieuwe staatshervorming onvermijdelijk is, en dat het eveneens onvermijdelijk is dat de splitsing van de sociale zekerheid dan op tafel komt te liggen.

Een duurzame sociale zekerheid is volgens mij niet mogelijk binnen België.

Ik denk bijvoorbeeld dat de nieuwe electorale wind door Wallonië, met de coalitie van MR en Les Engagés, niet zo heel veel voorstelt. Dat is nu leuk, en als dat betekent dat we samen enkele ingrepen kunnen doen, van toepassing op Vlaanderen én Wallonië, dan moeten we dat vooral doen. Maar een duurzame sociale zekerheid is volgens mij niet mogelijk binnen België. Een Vlaamse sociale zekerheid moet het doel blijven. Dat is een idee dat natuurlijk leeft bij N-VA en Vlaams Belang, maar ook almaar meer bij cd&v, Open Vld en Vooruit.

Eric van der Ven

Eric van der Ven: ‘Wie sociale zekerheid wil, speelt geen spelletjes met migratie’