De strijd tegen het verleden gaat in Duitsland onverminderd verder. De elf kilometer lange dam die het populaire vakantie-eiland Sylt met het vasteland verbindt, heet in de volksmond de ‘Hindenburgdamm’. Maar de gemeente wil af van de naam van een ‘beladen’ historische persoonlijkheid. Vanaf nu heet de dam dus de ‘Syltdamm’.

Sylt is het vierde grootste eiland van Duitsland en het grootste van Noord-Friesland. Elk jaar brengen 800.000 mensen er hun vakantie door. Sylt heeft ook de reputatie ‘chic’ en mondain te zijn.

De spoorwegdam tussen Sylt en het vasteland van Sleeswijk-Holstein draagt bij de ‘Deutsche Bahn’ officieel de kurkdroge naam ‘Nummer 2010’. Hij werd bijna een eeuw geleden ingewijd door de toenmalige rijkspresident Paul von Hindenburg (1847-1934). De directeur van de ‘Deutsche Reichsbahn’ – zoals de spoorwegmaatschappij toen heette – vroeg Von Hindenburg bij zijn aankomst in Sylt om de naampatroon van de dam te worden. Sindsdien noemen de mensen hem de ‘Hindenburgdamm’.

‘Bevrijder van het oosten’

Paul von Hindenburg was niet zomaar een staatshoofd, maar een bijna mythische figuur. Hij had namelijk in augustus 1914 een Russische invasiemacht in Oost-Pruisen — toen de meest oostelijke provincie van het Duitse keizerrijk — verslagen in de Slag bij Tannenberg. De gepensioneerde veldmaarschalk die in allerijl weer ‘in dienst’ was genomen, had daardoor een Russische doormars naar Berlijn verhinderd. Hij gold daarom als ‘Befreier des Ostens’, de bevrijder van het toenmalige oosten van Duitsland.

Honderden straten en pleinen werden naar hem vernoemd

Er ontstond een ware personencultus rond de veldmaarschalk. Het hoeft niet te verwonderen dat hem enkele jaren na het verdwijnen van de monarchie (in 1918) gevraagd werd om te kandideren voor het ambt van ‘Reichspräsident’. Hij zou dat ambt in de Weimarrepubliek bekleden van 1925 tot aan zijn overlijden in augustus 1934. Het laatste jaar al in het ‘Derde Rijk’. Honderden straten en pleinen werden naar hem vernoemd.

Verkorven

Als het bij zijn overwinning in de Slag bij Tannenberg was gebleven, zouden er de laatste jaren nooit stemmen opgegaan zijn in Duitsland om de herinnering aan hem te verwijderen uit de openbare ruimte. Zo werd de ‘Hindenburgplatz’, het 12 hectare grote plein voor het universiteitsgebouw van Münster, in 2012 omgedoopt tot ‘Schlossplatz’.

Waarom had de veldmaarschalk het verkorven in de Bondsrepubliek — in de DDR was hij sowieso uitgegomd uit het collectieve geheugen? De ‘wapenfeiten’ van Paul von Hindenburg even op een rijtje.

Vanaf 1916 bemande hij samen met Erich von Ludendorff het ‘Oppercommando van het Leger’. Hij liet dat jaar ook de ‘Judenzählung’ doorvoeren. De bedoeling was om het gerucht dat Duits-Joodse mannen in het leger ondervertegenwoordigd en dus lafaards waren te controleren. Maar toen bleek dat enorm veel van die ‘lafaards’ zich als soldaat inzetten voor het vaderland, verhinderde Von Hindenburg de publicatie van die statistieken.

Dolkstootlegende

Paul von Hindenburg verzette zich ook tegen de pogingen van het parlement om een compromisvrede met de geallieerden te sluiten. De oorlog moest koste wat kost doorgaan. Zelfs nadat de troepen zo uitgeput waren dat alleen nog een capitulatie een uitweg bood, verbreidde hij de ‘Dolchstoßlegende’. Die ‘legende’ hield in dat de burgerlijke politici een wapenstilstandsverdrag hadden gesloten, hoewel de Duitse soldaten nog altijd in staat zouden geweest zijn om verder te vechten.

Von Hindenburg regeerde als staatshoofd erg autoritair

Met andere woorden: de politici van vooral sociaaldemocratische signatuur, die in de woelige jaren 1918 tot 1919 de Weimarrepubliek boven de doopvont hielden, zouden de dappere soldaten een dolk in de rug hebben geplant. Daardoor begon de prille republiek onder een slecht gesternte. Nationalistische politici verachtten ‘Weimar’. De meest beruchte onder hen was Adolf Hitler, die al zijn duivels ontbond tegen de ‘verraders’ die gecapituleerd en het voor Duitsland zo vernederende ‘Verdrag van Versailles’ ondertekend hadden.

‘Korporaal uit Bohemen’

Von Hindenburg regeerde als staatshoofd erg autoritair. Maar wat hem het meest ten kwade geduid wordt, is dat hij Hitler geen strobreed in de weg heeft gelegd op zijn weg naar de macht. Nochtans had de veldmaarschalk enkel minachting voor de ambitieuze nationaalsocialistische politicus. Hij noemde Hitler ‘der böhmische Gefreite’, de ‘korporaal uit Bohemen’. Dat had te maken met de Oostenrijkse afkomst van Hitler (bij diens geboorte behoorde Bohemen, een deel van het huidige Tsjechië, tot Oostenrijk-Hongarije). Naar analogie daarmee deed de rasechte Pruis die andere NSDAP-politicus Joseph Goebbels af als ‘der Wallone vom Niederrhein’, de ‘Waal van de Nederrijn’, omdat Goebbels op de linkeroever van de Rijn was geboren.

En toch heeft hij Hitler tot rijkskanselier benoemd. Hoe is het zover kunnen komen?

De NSDAP behaalde bij de verkiezingen van 6 november 1932 33,1 procent. De NSDAP bevond zich toen in een neerwaartse spiraal. Waarnemers voorspelden het einde van Hitler. Alhoewel zijn partij de grootste was, had er ook een regering zonder hem gevormd kunnen worden. Achter de schermen praatte de katholieke politicus en oud-kanselier Franz von Papen in op Von Hindenburg om Hitler toch te benoemen als stormram tegen het ‘communistische gevaar’. De 86-jarige rijkspresident ging uiteindelijk overstag op 30 januari 1933. Kan hem dat verweten worden? Al te makkelijk oordelen en veroordelen mensen uit de latere generaties vanuit kennis achteraf, en met de normen van vandaag, niet die van toen.

Historisch bewustzijn

Paul von Hindenburg regeerde met ijzeren hand en nam achteraf gezien verkeerde beslissingen, maar zijn fouten worden niet uitgewist door zijn naam uit het publieke bewustzijn te bannen. Van de talloze mensen die met de trein over de Hindenburgdamm rijden, zullen er altijd wel geweest zijn die zich nieuwsgierig informeerden naar wie er achter die naam schuilgaat. Dat is geschiedenis in de praktijk. Een naam schrappen omdat die ‘onwelgevallig’ is, tast het historische bewustzijn aan.

Erich von Ludendorff

Weer sneuvelt herinnering aan historische figuur