Gisteren zond Canvas de documentaire Frontlinie: Het complot tegen Zuid-Afrika uit. Daarin gaat de Nederlandse journalist Bram Vermeulen op zoek naar het antwoord op de vraag waarom VS-president Donald Trump Zuid-Afrika viseert in woorden en daden, door honderden miljoenen hulp aan het land stop te zetten.

De lezer moet weten dat de reportage al vorig jaar is uitgezonden door de VPRO, de omroep die het programma ook produceerde. Ook relevant: journalist Bram Vermeulen (niet te verwarren met zijn naamgenoot, de overleden Nederlandse zanger) was zeven jaar lang correspondent in zuidelijk Afrika – dus ook in de buurlanden van Zuid-Afrika – voor NRC Handelsblad, de Nederlandse Mediahuis-zusterkrant van onze De Standaard, en voor de VRT. Dat zegt iets over zijn expertise, maar ook over de blinde vlekken in zijn werk, ook in deze aflevering.

Ons weet nog niet

Beginnen doet Vermeulen meteen bij aankomst in de luchthaven van Johannesburg zelf, waar vijftig blanke ‘Afrikaner’ gezinnen staan in te checken voor hun vlucht naar de Verenigde Staten. Ze gaan er niet op vakantie, ze hebben zich ingeschreven voor een migratie-initiatief van Trump dat blanke boeren Zuid-Afrika wil helpen ontvluchten omdat ze volgens de president ‘hun leven niet meer zeker zijn in eigen land.’ Op de vraag waar ze juist heen gaan in de VS, antwoordt een Afrikaner: ‘Ons weet nog niet.’ Om bij een tweede vraag meteen te reageren: ‘Bent u van de pers? Ik praat niet met de pers.’ Hij zal wel weten waarom.

Ras is een woord dat je in medialand niet mag uitspreken, zeker niet als ‘witte mens’

Aan de westkust van het land ontmoet de journalist vervolgens niemand minder dan de vader van Elon Musk. Heel exclusief is het gesprek niet, want vader Musk klaagt dat hij veel tijd verliest met journalisten die hij bijna dagelijks moet ontvangen. Morgen de Franse tv en donderdag de ‘blood brothers from muslim England.’ Het geeft de reporter meteen de kans om morele verontwaardiging te spelen. ‘Pardon? Moslim Engeland?’ Alsof er wat dat betreft niets aan de hand is in het Verenigd Koninkrijk.

Gretig probeert de journalist vader Musk te doen zeggen dat Trump een surrogaat-vader is voor zijn zoon. Maar de enige gelijkenis die Errol Musk ziet, is: ‘Dezelfde leeftijd en dezelfde rassengroep als ik.’ Bij een woord als ‘rassengroep’ steigert de VPRO-man natuurlijk meteen, want ras is een woord dat je in medialand niet mag uitspreken, zeker niet als ‘witte mens’.

Louis Theroux

In de auto, na het bezoek aan Errol Musk, zegt de programmamaker dat hij hoofdpijn heeft van de hoeveelheid complottheorieën en waanideeën die hij net zou gehoord hebben. Om meteen te concluderen: ‘Geen wonder dat Elon op zijn 18de zo snel mogelijk zo ver mogelijk van zijn vader weg wilde gaan wonen in Amerika.’

Vermeulens techniek: empathie veinzen en hopen dat de geïnterviewde iets heel fout zegt

Dat is zo kort door de bocht dat het op zich een waanidee zou kunnen zijn. Hoewel Elon intussen geen contact meer heeft met zijn vader (Errol heeft een kind bij zijn eigen stiefdochter…) waren er veel redenen waarom hij naar de VS trok – hij was toen trouwens 17, niet 18 zoals Vermeulen beweert. Hij was kort tevoren slachtoffer van een gewelddadig incident op de universiteit in Pretoria, wilde de dienstplicht in Zuid-Afrika ontlopen en had door zijn half Canadese moeder een eenvoudige mogelijkheid om naar dat land te emigreren en vandaar naar de VS.

Bij een volgend bezoek aan een Afrikaner die weg wil, zien we duidelijk dat Bram Vermeulen goed gekeken heeft naar de beroemde Britse reportagemaker Louis Theroux. De techniek is: empathie veinzen en hopen dat de geïnterviewde iets heel fout zegt.

Landonteigening

Ronduit bedenkelijk wordt zijn gesprek met advocaat Tembeka Ngcükatodi die zonder weerwoord en zonder feitelijke uitleg dingen mag minimaliseren of ontkennen, zoals de wet op landonteigening zonder compensatie voor de boer en – nog erger – de Plaasmoorde (extreem brutale erfaanvallen). Even later vernemen we dat de advocaat deel uitmaakt van het juridische team dat Israël aanklaagde bij het Internationaal Gerechtshof in Den Haag wegens schenden van het genocide verdrag in Gaza.

Een complot ontmasker je niet met een eenzijdig narratief en halve feiten

Daar ligt ook het antwoord op de vraag waarom Trump de ‘Plaasmoorde’ een ‘witte genocide’ noemde: het was zijn manier om wraak te nemen omdat Zuid-Afrika zijn bondgenoot Israël had aangeklaagd. De term ‘genocide’ is uiteraard een trumpiaanse overdrijving van formaat, al kan niemand ontkennen dat gewelddadige criminaliteit een enorm groot probleem is in het land.

Bij een trainingskamp voor Afrikaner ‘extremisten’ – althans zo noemde Vermeulen hen – wond een man zich op toen de journalist hem tegen begon te spreken. ‘Heb jij de beelden eigenlijk wel gezien? (van de ‘plaasmoorde’, red.) Ze martelen mensen, steken bezemstelen in vagina’s, steken vrouwen in brand.’ Dié gelijkenis met wat Hamas op 7 oktober 2023 aan beestachtigheden uitstak in Kfar Aza, Be’eri en Re’im vonden we heel frappant. Zouden onze media die beelden gezien hebben, eigenlijk? Greta Thunberg en co weigerden ze te bekijken, weet u nog wel?

Onze conclusie na dit programma: een complot ontmasker je niet met een eenzijdig narratief en halve feiten.

Errol Musk

De vader van Elon Musk