Met 157 miljoen euro Europese subsidies moest een Belgische prins een toeristisch paradijs bouwen in Oost-Congo. In werkelijkheid komt daar maar weinig van in huis, zo legt onderzoek van onderzoeksplatform Follow The Money bloot. Een sleutelrol is weggelegd voor een Belgische edelman en een Franse moderne Indiana Jones.

Het Virunga National Park, gelegen in het oosten van de Democratische Republiek Congo, wordt al 30 jaar geteisterd door oorlog. Dat hield de Europese Unie niet tegen om honderden miljoenen aan donaties en leningen te pompen in de economische en toeristische ontwikkeling van het park. Dat geld moest honderdduizend jobs creëren en jaarlijks tienduizenden toeristen naar het gebied lokken.

Doorheen de jaren gaf de Europese Unie maar liefst 157 miljoen euro aan Virunga National Park, beheerd door de Belgische prins Emmanuel de Merode, via zijn Virunga Foundation.

800 dollar per nacht

Een deel van dat geld ging naar de toeristische ontwikkeling. Zo investeerde de EU drie miljoen euro in een safari, waarvan één miljoen in een luxueuze hut, waar toeristen voor 800 dollar per nacht kunnen verblijven. De gasten zijn tevreden, zo leert de gemiddelde TripAdvisor-beoordeling van 4,8 op 5, maar ze zijn schaars in aantal. Een rapport van de EU uit 2018 spreekt over tienduizend jaarlijkse bezoekers voor Virunga National Park, goed voor 4 miljoen dollar inkomsten, terwijl Virunga zelf spreekt over zo’n vierduizend bezoekers per jaar en twee miljoen inkomsten.

Eén incident is genoeg om alles op losse schroeven te zetten

‘Het is natuurlijk bijzonder riskant om in Oost-Congo in te zetten op toerisme’, zegt politiek ecoloog Esther Marijnen van Wageningen Universiteit aan Follow the Money. Met een oorlog die er al 30 jaar woedt en zes miljoen slachtoffers maakte en de recente opflakkeringen van ebola in het gebied, is de regio niet echt aantrekkelijk voor toerisme. ‘Het gebied heeft een reputatie wat betreft ontvoeringen: zelfs arme Congolezen lopen het risico dat ze zich voor een paar dollar moeten vrijkopen. En dan komen er ineens steenrijke buitenlanders. Eén incident is genoeg om alles op losse schroeven te zetten’, voegt Marijnen nog toe.

Groene stroom

Naast de toeristische ontwikkeling gaf Europa vooral veel geld uit aan de bouw van vier waterkrachtcentrales, maar liefst 60 miljoen euro. In 2014 was de doelstelling om tegen 2020 één miljoen inwoners te voorzien van groene stroom, dat daar bovenop 60.000 jobs zou creëren. Elf jaar later zijn slechts 39.000 huishoudens (of zo’n 300.000 mensen) aangesloten op het net en levert de investering 11.000 tot 21.000 jobs op, zo blijkt uit cijfers van Virunga. Drie centrales zijn in gebruik, de vierde wordt nog afgewerkt.

Howard Buffett trok zich terug als investeerder omdat zijn geld misbruikt zou zijn

Vooral de investering in de waterkrachtcentrale in Luviro, de grootste van de vier met een capaciteit van 14 megawatt, rendeert niet. Die centrale moest de nabijgelegen stad Butembo voorzien van stroom, maar werd nooit aangesloten op het stroomnet. De EU en het Verenigd Koninkrijk investeerden er 17 miljoen euro in, waarvan 12 miljoen van de EU, nadat Howard Buffett zich terugtrok als investeerder omdat zijn geld misbruikt zou zijn om een verbinding te leggen tussen een eerder gebouwde centrale en de stad Goma. Maar de Merode vond in 2020 een oplossing voor de centrale. Hij sloot een deal met het Franse bedrijf BigBlock Green Services (BBGS), gespecialiseerd in het ‘bouwen van bitcoin-mijnen’.

Bitcoin’s Indiana Jones

Om de digitale munten te kunnen bemachtigen, moeten zware computers met enorm veel rekenkracht aan de lopende band draaien. Dat kost gigantisch veel elektriciteit, waardoor bedrijven zoals BBGS vaak in achtergestelde landen en regio’s op zoek gaan naar goedkope energie. Zijn bitcoinmijnen in Siberië, Tadzjikistan en Paraguay leveren Sébastien Gouspillou, één van de eigenaars van BBGS, de bijnaam ‘Bitcoin’s Indiana Jones’ op. BBGS en de Merode kwamen overeen dat het bedrijf tien containers, met elk 250 tot 500 computers, mochten installeren in het Virunga National Park, waarbij de computers de elektriciteit van de centrale in Luviro mochten gebruiken. Zeven containers zijn voor BBGS zelf en van de overige drie zou de opbrengst rechtstreeks naar Virunga vloeien.

‘Om het verlies van inkomsten uit toerisme te compenseren’, zei de Merode. Dat de centrale nu wordt gebruikt om bitcoins te delven en niet om arme Congolese gezinnen in de buurt van groene stroom te voorzien? ‘Een fout gemaakt in goed vertrouwen’, zegt de Belgische prins. Hij zegt ook dat het nationale park zou failliet gaan zonder de opbrengsten uit bitcoins.

Het park zou failliet gaan zonder de opbrengsten uit bitcoins

Uit onderzoekswerk van Follow the Money blijkt die uitspraak flink overdreven. Tussen 2021 en 2024 leverden de bitcoins het park 1,3 miljoen dollar op, de verkoop van NFT’s (een soort digitale kunstwerken, red.) 1,4 miljoen dollar, en de verkoop van elektriciteit van de centrale aan BBGS zo’n 2,8 miljoen. De Merode doelde oorspronkelijk op een jaarlijkse opbrengst van twee miljoen dollar uit de bitcoinactiviteiten.

De werkelijke omzet staat in schril contrast met de inkomsten van Virunga; 134 miljoen dollar in 2021, 2022 en 2023 samen, en voornamelijk afkomstig uit subsidies en donaties.

Kivu-Kinshasa Green Corridor

Virunga moest met 157 miljoen euro Europese subsidies uitgebouwd worden tot een toeristische attractie die voor de bevolking werkzekerheid, groene stroom en een beter leven moest opleveren, maar daar lijkt niets van te gebeuren. In plaats van een kritische doorlichting te ondergaan, wordt de Merode nu beloond voor zijn beleid, zowel door de Congolese regering als door de Europese Unie.

Begin dit jaar kondigde Congolees president Félix Tshisekedi namelijk de ‘Kivu-Kinshasa Green Corridor’ aan, een te ontwikkelen reservaat dat het volledige noorden van het land beslaat; het gebied telt 30 miljoen inwoners (meer dan een kwart van de Congolese bevolking en is met 550.000 vierkante kilometer ongeveer zo groot als Frankrijk. Op de top van het Wereld Economisch Forum in Davos stelde Tshisekedi het project voor, Eurocommissaris voor Internationale Partnerschappen Jozef Síkela reageerde enthousiast, en de Europese Unie beloofde meteen 80 miljoen euro subsidies.

Wie mag de Corridor beheren? Virunga Foundation

Wie de Kivu-Kinshasa Green Corridor mag beheren? Virunga Foundation, hoewel de organisatie dat zelf tegenspreekt en aangeeft dat Emmanuel de Merode maar één van twintig experts is die wordt geraadpleegd. In werkelijkheid is hij de contactpersoon van het project en staat Virunga Foundation in voor de implementatie en het beheer van het natuurreservaat. De Merode was ook aanwezig op de WEF-top in het Zwitserse Davos en kondigde aan dat het project 500.000 jobs zou creëren. Ook François-Xavier de Donnea, voormalig minister van Defensie en bestuurslid bij Virunga Foundation, geeft op zijn website aan dat de organisatie een belangrijke rol speelt in het project.

Volgens de prins is het project het resultaat van een akkoord met lokale gemeenschappen. Experts betwijfelen dat: zo werd het project op tien dagen gestemd, zonder parlementair debat, in plaats van op de gewoonlijke drie tot zes maand, zo verklaart journalist Frank Zongwe Lukama. Dat de organisatie het plan daarnaast omschrijft als ‘geïnspireerd op het succes van Virunga’ is toch ook opmerkelijk. ‘Slecht bestuur wordt beloond, dat vind ik jammer’, zucht de Congolese klimaatactivist François Kamaté.

Esther Marijnen

EU beloont Belgische prins met extra subsidies voor wanbeleid in Oost-Congo