Russische jets vlogen 12 minuten lang door het Estse luchtruim, enkele dagen nadat een twintigtal drones het luchtruim van Polen hadden geschonden. Beide incidenten zijn dan misschien geen oorlogsdaad, maar het mag wel duidelijk zijn dat Rusland de NAVO test. Hoe moet het bondgenootschap daar gepast op reageren? ‘De boodschap is gegeven, de vraag is of Rusland die heeft begrepen’, zegt Alexander Mattelaer (VUB/Egmont Institute).

‘Ik heb maar één verzoek aan de Russische overheid: als er nog een raket of drone ons luchtruim binnenvliegt zonder toestemming, dan wordt die neergeschoten en als de brokstukken op NAVO-grondgebied vallen, kom dan alsjeblieft niet janken. Jullie zijn gewaarschuwd.’ De Poolse minister van Buitenlandse Zaken Radek Sikorski maakte op de VN-top in New York meteen duidelijk hoe hij denkt dat de NAVO moet reageren op Russische provocaties. Die lijken de afgelopen maanden toe te nemen in aantal.

Reactie testen

‘Het past in een trend die we al langer zien, waar het crescendo gaat met de Russische intimidatie van westerse landen’, zo vertelt Mattelaer. ‘Het doel is wellicht om die ervan te overtuigen de steun aan Oekraïne te stoppen.’ Daarnaast stuurt Moskou hiermee ook een boodschap aan Washington D.C. ‘De bilaterale discussie over de oorlog in Oekraïne leverde nog geen akkoord op. Maar de Verenigde Staten werken aan hun National Defence Strategy, waarin ook de Amerikaanse troepen in Europa aan bod komen.’

Momenteel loopt alles nog goed, maar de hele afschrikking van de NAVO draait rond politieke bereidwilligheid.

Mattelaer vermoedt dat de Amerikanen in die strategische plannen zullen reageren op de Russische intimidatie. ‘De Verenigde Staten waren in Europa al langer bezig met nieuwe systemen, zoals de Typhon, een systeem van kruisraketten die vanuit containers worden afgevuurd. Dat was voorzien in 2026. Dat gaat om aanvalscapaciteit, waarmee richting Rusland wordt gedreigd. Dat zou een compensatie kunnen vormen voor een kleiner aantal Amerikaanse troepen in Europa.’

De Russische incidenten zijn bedoeld om de NAVO te testen, maar ook om een mogelijke reactie te analyseren. ‘Hoe ziet de luchtverdediging eruit, wat is de reactie en hoe snel volgt die? Momenteel loopt alles nog goed, maar de hele afschrikking van de NAVO draait rond politieke bereidwilligheid. Die lijkt niet zo stabiel als in het verleden.’

Waarschuwing

‘Moskou zoekt hoe het druk kan zetten op de NAVO, om de aandacht af te leiden van Oekraïne. Die moet zich nu bezig houden met die steun aan Oekraïne, met conventionele verdediging (onder meer in de Baltische landen en Finland, red.), hybride-acties en nucleaire afschrikking.’

Mattelaer haalt ook aan dat net die nucleaire positie van Rusland een belangrijke rol speelt: ‘De Russen hebben een nucleair voordeel in de regio, wat hen heel zelfzeker maakt op het vlak van hybride oorlogsvoering en dit soort luchtruimschendingen. De NAVO moet constant opletten dat een escalatie de nucleaire drempel niet overschrijdt.’

Moskou zoekt hoe het druk kan zetten op de NAVO.

‘Het bondgenootschap heeft nu wel een persbericht verspreid waarin het aangeeft dat het op elk volgend incident met militaire en niet-militaire middelen kan reageren. Sikorski was heel duidelijk, maar de NAVO, waaronder ook de VS, onderschrijft die nu in meer voorzichtige bewoordingen. De boodschap is gegeven, de vraag is of Rusland het meteen heeft begrepen of dat er toch een incident zal volgen om dit te testen. Als het dat wil uittesten en een incident uitlokt, zitten we toch een trapje hoger in de spanningsopbouw’, zegt Mattelaer.

Nucleaire dreiging

En wat met het nucleaire? Als reactie op het drone-incident boven Polen stuurde Frankrijk Dassault Rafale-vliegtuigen naar Polen. Volgens militair analist Etienne Marcuz gaat het om toestellen die kernraketten kunnen vervoeren, al is de kans klein dat ze die ook meehebben. Intussen geeft Estland aan bereid te zijn om gevechtsvliegtuigen van bondgenoten te stationeren die kernbommen kunnen vervoeren.

Rusland voelt zich heel zelfzeker met die joker van dat nucleair voordeel.

‘Afhankelijk van hoe de situatie evolueert, kan de NAVO meer nucleair aanwezig zijn in de regio’, zegt Mattelaer. ‘Dat ligt stilaan in de lijn der verwachtingen, vooral omdat Rusland zelf al heel wat stappen ondernam. Eerst was er de Novator 9M729- of “Screwdriver”-raket, waarmee Rusland het INF-verdrag schond (een verdrag uit 1987 tussen de VS en Rusland beperkt de ontwikkeling van (kruis)raketten die eventueel een nucleaire lading kunnen vervoeren, red.). Daarna demonstreerde Rusland de Oreshnik in Oekraïne, een raket met conventionele springlading, maar die ook over een nucleaire lading kan beschikken. En er is de ontplooiing van Russische kernwapens in Wit-Rusland en wellicht ook in Kaliningrad.’

‘Rusland voelt zich heel zelfzeker met die joker van dat nucleair voordeel. Maar als ook de NAVO meer nucleair aanwezig is in het gebied, valt dat voordeel weg. Zo worden ook de hybride “kat-en-muisspelletjes” gevaarlijker en kan het zijn dat Rusland daarmee gaat stoppen.’

Etienne Marcuz

Rusland provoceert: hoe moet NAVO antwoorden?