Benarde tijden voor christelijk Vlaanderen, dat van de ene verontwaardiging in de andere valt. Nog maar pas is men bekomen van het Madonna-vandalisme, beoefend door een paar oudere jongeren van Studio Brussel, of er breekt een nog groter schandaal uit met de voorstelling van Sancta in de Vlaamse Opera. Een totaalspektakel van de hand van de Oostenrijkse Florentina Holzinger, waarin naakte nonnen over de scène zoeven en een robot de mis opdraagt. En dat allemaal in de Goede Week.

‘De extase van de Heilige Theresia’, Bernini (1652)

Bisschop Johan Bonny en het Vlaams Belang – étonnés de se trouver ensemble – zijn niet te spreken over wat Opera Ballet Vlaanderen omschrijft als ‘een feministische hoogmis op rolschaatsen’. Bonny kroop zelfs in de pen om in De Standaard zijn afkeer te ventileren. Ook hier klinkt het dat het altijd christelijke symbolen en rituelen zijn die geparodieerd worden, nooit islamitische of joodse. Dat klopt, een theatervoorstelling waarin Mohammed in zijn blootje danst, ik zie het nog niet direct gebeuren. Zoiets zou vanuit de islam zelf moeten komen, en die mist gewoon elke verlichtingsdynamiek daartoe. In dat opzicht vind ik dat ‘heiligschennende’ voorstellingen als Sancta net wél een plaats hebben in onze cultuur.

Het punt is namelijk dat humor, satire en parodie uitdrukkingsvormen zijn die door de katholieke beeldcultuur zelf worden voortgebracht. Ik zeg wel, de katholieke: de protestanten hebben niks met beelden – vandaar de 16de-eeuwse beeldenstorm – evenmin als de moslims en eigenlijk ook niet de joden.

Met de contrareformatie daarentegen wilde de Katholieke Kerk zich uitdrukkelijk profileren als religie van de ver-beelding, het visueel-artistieke gebaar. Topkunstenaars als Bernini, Caravaggio en Rubens werden aan het werk gezet om in een schitterende beeldtaal het volkse sentiment te bespelen en het gezag van Rome in ere te herstellen. Een propagandistisch totaalproject waarvan we tot op vandaag met volle teugen genieten.

De kerkelijke beeldcultuur van de 16de en 17de eeuw was allerminst preuts

Die kerkelijke beeldcultuur van de 16de en 17de eeuw was allerminst preuts: ze toont het menselijk lichaam in al zijn glorie, met meer zinnelijkheid dan je van een religieus tafereel zou verwachten. De kunstenaars lieten zich gebruiken als decorateurs – tegen een royale vergoeding – maar ze recupereerden zelf de religieuze boodschap om er allerlei niet zo stichtelijke elementen aan toe te voegen.

Wat te denken van Bernini’s overbekende Extase van de Heilige Theresia, die, getroffen door de pijl van een lachende engel, alle kenmerken van het vrouwelijke orgasme vertoont? Theresia, patrones van de karmelietessen. Nonnen dus. Het moet zijn dat de kerkelijke hoogwaardigheidsbekleders toen minder puriteins waren dan nu.

Of Caravaggio, die voor zijn Boetvaardige Magdalena een bekende Romeinse prostituee als model gebruikte? Of Rubens’ vlezige uitbeelding van De kuise Suzanna, die bij de toeschouwer méér dan enkel kuise gedachten opwekt? Opmerkelijk: Holzinger gebruikte als muzikale basis voor haar theaterstuk een opera van Paul Hindemith, genaamd Sancta Susanna.

Verrezen Heer

‘Noli me tangere’, Titiaan (1514)

De kiem van de theatrale overexposure, grenzend aan de satire, zit dus in onze sacrale kunst zelf, en op die manier is de link tussen de barok en Sancta niet zo ver te zoeken. Maar die satire is niet cynisch of nihilistisch, integendeel: ze eert Gods schepping met de vrouw als middelpunt. De vrouw die door de kerkvaders naar het achterplan werd geduwd als ‘zondig’, terwijl er goede redenen zijn om aan te nemen dat Jezus de vrouwen graag zag. En zij hem. Volgens Dan Brown is de figuur naast Jezus op Da Vinci’s Laatste Avondmaal zelfs zijn minnares/echtgenote Maria Magdalena (daar is ze opnieuw).

Er zijn goede redenen om aan te nemen dat Jezus de vrouwen graag zag

Diezelfde Maria Magdalena speelt een sleutelrol in het Paasverhaal, daar waar ze de verrezen Heer ontmoet en zich in haar verrukking laat gaan. Op het schilderij van Titiaan uit 1514 strekt de nieuwsgierige Magdalena haar hand in de richting van Jezus’ onderlichaam. Waarna Jezus de beroemde woorden ‘Noli me tangere’ (raak me niet aan) uitspreekt. Ze schijnt hem naar beneden te willen trekken, terwijl hij wil opstijgen. Freudianen hebben er een hele kluif aan. Wat wilde de schilder nog zeggen, buiten de strikt kerkelijke boodschap?

Monty Python

Gisteren zag ik in het tv-journaal een jongeman die zich op Pasen zal laten dopen. Hij was naar eigen zeggen tot het geloof gekomen na een bezoek aan de Sint-Pietersbasiliek in Rome, hét symbool van de kerkelijke praal. Betaald met de aflatenhandel die Luther tot zijn bekend manifest inspireerde. Het werkt dus, die propaganda fide, en als mensen daar troost en zin uit putten, wie ben ik om hen tegen te houden.

Maar de andere zijde van het verhaal valt niet te loochenen: de Kerk heeft, net via dat uitbundig barokke statement, de weg vrijgemaakt naar haar eigen karikatuur. Van Monty Python over Urbanus en Charlie tot Fabre: dat is geen blasfemisch geschimp van atheïsten tegenover de Kerk, het is ironie die uit de katholieke beeldcultuur zelf opdampt en die in zekere zin voltooit. Een ontplofte iconostase, waarbij de beelden aan hun maker en de oorspronkelijke bestemming ontsnappen. Vanaf dan is alles mogelijk en niets taboe, en is censuur als een zandzakje tegen een tsunami.

We moeten niet vervallen in omgekeerd wokisme

In het licht van de seksuele malversaties, eeuwenlang gepleegd door mannelijke geestelijken, is een feministische groteske als Sancta misschien wel een interessant, therapeutisch tegen-beeld. Zeker in een Kerk die vrouwen nog altijd van elk ambt uitsluit. In feite is dat niet het einde van het christendom, het kan daarentegen een evangelische herbronning betekenen, authentieker dan wat we vandaag in de VS zien gebeuren.

We hadden in december al de heisa rond een moderne kerststal (toevallig ook van een vrouwelijke kunstenaar), en nu dit. We moeten niet vervallen in omgekeerd wokisme. Dat hedendaagse theatermakers zich verdiepen in een christelijke thematiek, niet gehinderd door enig taboe, zou in de islam ondenkbaar zijn. Misschien is net dát verschil iets dat we mogen koesteren. Vrolijk Pasen.

Florentina Holzinger

Een Goede Week met naakte nonnen