In De Standaard van 24 oktober betoogt sociaal-filosoof François Levrau dat AI onze menselijkheid koloniseert, zoals geld en vermarkting onze moraal koloniseren.

De mechanismen die François Levrau aanhaalt zijn: (1) crowding out (AI vervangt de menselijkheid), (2) corrosion (AI tast de menselijkheid aan) en (3) fairness (AI vergroot de sociale ongelijkheid). Ik bekijk de voorbeelden waarmee Levrau zijn betoog illustreert.

Academische papers

Waarom, zo schrijft hij, zou je zelf nog een verhandeling schrijven als ChatGPT dat voor je kan doen? De intrinsieke waarde van leren – nieuwsgierigheid, oefening, worsteling – dreigt plaats te maken voor het gemak van een automatisch antwoord. Intellectuele vorming wordt dan vervangen door een oefening in efficiëntie.

Hier haalt Levrau twee soorten academische papers door elkaar. De overgrote meerderheid had in het verleden een louter pedagogische functie – dus inderdaad om de student te verplichten tot ‘nieuwsgierigheid, oefening en worsteling.’ Die schrijfsels werden dan in het beste geval door de docent als voetnoot vermeld in het eigen wetenschappelijke werk.

Ook de worsteling van de landbouwer met graangewassen verloor veel romantiek

Het bestaan van AI-taalmodellen maakt de verhandeling als pedagogisch middel de facto onmogelijk. Er rest docenten geen andere mogelijkheid dan de ‘nieuwsgierigheid, oefening en worsteling’ op een andere manier te stimuleren. Daar is niets aan te doen. De meeste opdrachten die ik mijn leerlingen in het zesde middelbaar gaf, zouden vandaag met AI kunnen worden uitgevoerd. Het is jammer, maar als ik nog lesgaf, zou ik iets anders moeten verzinnen – bijvoorbeeld minder opdrachten en meer klassiek doceren.

Daarnaast heeft de gepubliceerde paper een wetenschappelijke functie. Artsen publiceren in vakbladen welke behandelingen de beste resultaten opleveren voor patiënten. Hier telt vooral de kwaliteit van de paper. Wie de woorden precies heeft neergepend, een overwerkte arts na zijn uren of een AI-bot, is van ondergeschikt belang. Hier gaat het om de nieuwsgierigheid van de lezende arts, niet van de auteur. Dat de romantische worsteling van de auteur verdwijnt, kun je betreuren. Ook de worsteling van de landbouwer met graangewassen verloor veel romantiek – zeker voor de toeschouwer – toen de zeis vervangen werd door de maaidorser.

AI-kunst

Moeilijker is de vraag van AI in de kunst.

Willen we ons niet laten beroeren door een mens die op basis van reflectie, inspiratie en gevoel tot creëren kwam, eerder dan door een machine die op basis van wat algoritmes een product heeft uitgespuwd?

Zeker; ook ik wil mij liever laten beroeren door een mens. Maar dan bezin ik mij, als Netflix-kijker, over een andere vraag. Zou ik ’s avonds kiezen voor een originele, onderhoudende en ontroerende serie die gemaakt is door een machine of voor een voorspelbare, vervelende, koudbloedige serie gemaakt door een menselijk team?

Ik kan mij alvast troosten met de gedachte dat ik altijd nog de oude series zal kunnen herbekijken

Eén ding is zeker: die laatste soort, door mensen gemaakte series, bestaat. Ondertussen weet ik niet of machines ooit originele of ontroerende series zullen kunnen produceren. Ik kan mij alvast troosten met de gedachte dat als in de nabije toekomst de machineseries het aanbod beheersen, en ze de menselijke X-factor missen, dat ik dan nog altijd de oude series zal kunnen herbekijken.

‘Of denk aan de (te betalen) AI-gezelschapsbots’, schrijft Levrau. Ja, dat lijkt mij inderdaad een serieus moreel vraagstuk, en dat gaat veel verder dan de vraag of men voor die bots moet betalen. Er zijn al intrigerende films over het onderwerp gemaakt: AI: Artificial Intelligence, Blade Runner, Her, Ich bin dein Mensch, … en de vraag van hierboven blijft gelden: of AI ooit zulke intrigerende films over AI zal kunnen maken.

Dystopie

In de laatste alinea’s komt Levrau dan bij het fairness-argument.

De kloof tussen arm en rijk dreigt te verdiepen. Als AI de repetitieve of zelfs hoogopgeleide banen overneemt, dreigt werk te verschralen tot een restcategorie. Er blijft dan alleen nog werk voor wie economisch rendabel is, of flexibel genoeg kan omgaan met AI. Het gevaar is dat miljoenen mensen overbodig worden en/of zich overbodig gaan voelen in een wereld die door algoritmes wordt gedomineerd.

De scenario’s van de vierurendag of de ééndaagse werkweek zijn niet uitgekomen

Nu komen we volledig in de sfeer van de speculatie en de dystopie. Het toekomstbeeld dat Levrau schetst van een wereld zonder repetitieve of andere banen is zeker niet onrealistisch, maar het is om veel redenen niet onvermijdelijk dat het zo loopt. Het is best mogelijk dat de nood aan allerlei soorten ándere arbeid gewoon blijft bestaan. De automatisering van de 19de en 20ste eeuw heeft evenmin de menselijke arbeid overbodig gemaakt. De scenario’s van de vierurendag of de ééndaagse werkweek zijn niet uitgekomen. Waarom zou dat in de toekomst wel het geval zijn?

Ook hoeft een door robotica en AI beheerste wereld niet noodzakelijk te zijn getekend door extreme ongelijkheid. Er kan best een politieke keuze worden gemaakt om iedereen te laten meegenieten van de gecreëerde rijkdom door een universeel basisinkomen in te voeren, terwijl een kleine minderheid techneuten zich onledig houdt, min of meer als hobby, met het beheren, sturen en verder ontwikkelen van AI.

Utopie

Ten slotte kun je je afvragen in welke mate de geschetste dystopie verschilt van een utopie. Is het werkelijk zo dramatisch als ‘repetitieve banen’ zullen verdwijnen? Was het niet de droom van Karl Marx dat de mensheid uit het rijk van de noodzaak zou ontsnappen om het rijk van de vrijheid te bereiken ‘waar men ’s ochtends kan jagen, ’s middags kan vissen en ’s avonds na het eten kan filosoferen.’

Ik ontken niet dat de overgang van een samenleving van werken naar een samenleving van hobby’s problemen met zich mee zou brengen. Is de meerderheid van de mensen wel in staat om de vrijgekomen tijd creatief te benutten? Maar ik ben desondanks redelijk optimistisch. Ik ken genoeg gepensioneerden die zich níét vervelen. En die er níét naar verlangen om zo snel mogelijk opnieuw een ‘repetitieve baan’ te mogen uitvoeren.

François Levrau

Bedreigt AI onze menselijkheid?