Gisteren de 3de symfonie van Ludwig van Beethoven nog eens beluisterd, de zogenaamde Eroïca. Een muzikale bom die aan het begin van de 19de eeuw ontplofte. Maar ook de omstandigheden zijn speciaal: de componist schreef het als een ode aan de Franse Revolutie en haar held Napoleon Bonaparte, maar doorkerfde die opdracht met een mes nadat Napoleon zich tot keizer had laten kronen. Een verhaal van idealen en teleurstelling, rebellie en de revolutie die haar kinderen opeet.

Zelfdragend kantoorcomplex

Ten gronde deugen revoluties niet, weten we in de 21ste eeuw. Van de Russische Revolutie over de Grote Sprong Voorwaarts in Mao-China tot de terreur van Pol Pot in Cambodja, maar ook de opstand tegen de sjah van Perzië die eindigde in een islamitische dictatuur: telkens denken mensen dat het beter gaat worden, terwijl ze vaststellen dat de macht blijft wat hij is, alleen veranderen de bordjes en de personages.

De Franse Revolutie was een mix van hongeropstand en burgerlijke machtsambities, waarbij een nieuwe middenklasse de rebellie van de paupers behendig voor haar kar wist te spannen. De legendarische (maar allicht verzonnen) uitspraak van Marie-Antoinette — ‘Le peuple n’a pas de pain? Qu’ils mangent de la brioche!’ (‘Heeft het volk geen brood? Dat ze dan brioche eten!’) — moest de haat tegen de aristocratie verder aanwakkeren, met succes: in januari 1793 eindigden Lodewijk XVI en Marie-Antoinette onder de guillotine.

Was daarmee het aards paradijs een feit? Verre van. De nieuwe burgerij had een eigen agenda, namelijk het vestigen van een meritocratie, een elite die kapitaal kon verzilveren in politieke macht. Dat kennen we tot op vandaag: om aan politiek te doen moet je om te beginnen geld hebben. De monarchie met haar aristocratische privileges was geen geschikte staatsvorm voor het kapitalisme, dat dra een andere revolutie van bedenkelijke kwaliteit zou voortbrengen: de industriële revolutie.

Frankrijk is tot op vandaag een napoleontische bureaucratie en heeft dat model zelfs overgedragen op de EU

De burgerlijke machtsgreep voltrok zich in de periode van het Directoire (1795-1797), een soort volmachtenregering die volgde op het terreurregime van Maximilien Robespierre (1792-1795). De chaos van de hongeropstand was dan al helemaal bezworen en vervangen door het project van een sterk overheidsapparaat dat de groei van het kapitaal vrij spel kon geven, maar tegelijk ook de samenleving kon controleren en stabiliteit waarborgen. Het liberalisme is er voor de elite, het egalitarisme (het latere socialisme) voor het gepeupel.

Het is van daaruit dat de typisch Franse — en door Napoleon over heel Europa geëxporteerde — staatsbureaucratie is ontstaan. Frankrijk is tot op vandaag een napoleontische bureaucratie en heeft dat model zelfs overgedragen op de EU: een zelfdragend kantoorcomplex dat de modale burger/kiezer in een keurslijf prangt van normen, regels en procedures. In het Bureau international des poids et mesures te Parijs worden nog altijd de officiële meter en de kilogram bewaard.

Monstres sacrés

We moeten het dan ook even over de fameuze verlichtingsfilosofie hebben, de intellectuele ideologie van de Franse Revolutie. Dé grote voorvechter van de vrije meningsuiting was François Marie Arouet, beter bekend als Voltaire. Hij was geen atheïst, maar een theïst die God zag als een Dieu Horloger. Op wereldlijk en politiek vlak was hij, zoals Plato eertijds, voorstander van een verlicht despotisme, een tiran met een goede smaak die maîtres-penseurs (zoals hijzelf dus) zou aantrekken als genius en coach. Wat hem zowaar lukte aan het hof van Frederik II van Pruisen.

De opgeëiste vrijheid van mening kwam vooral het kransje van verlichte filosofen toe

Om maar te zeggen: de siècle des Lumières werd vooral gekenmerkt door een ijzersterke promotiecampagne van de nieuwe intellectuele elite die, parallel aan de nieuwe economische elite, haar privileges veilig wilde stellen. In de salons ontstond er een ideeënhegemonie die de oude, katholieke moest vervangen. De opgeëiste vrijheid van mening kwam vooral het kransje van verlichte filosofen toe, de rest mocht zwijgen en hun boeken kopen. Een monopolie dat we vandaag nog steeds ontwaren in het handvol zelfverklaarde opiniemakers dat in tv-formats als ‘De Afspraak’ aan bod komt.

In Frankrijk groeien deze moderne ayatollahs soms uit tot echte monstres sacrés met vedette-allures, tv-gezichten die promotioneel opgepimpte boeken publiceren en zelfs scholen stichten, tot ze na een paar jaar door weer andere modes of trends vervangen worden. De verlichting is en blijft een verdienmodel, zie ook de hype rond Maarten Boudry, de Vlaamse pseudo-Voltaire met totalitaire trekjes.

Heilige Drievuldigheid

Hét standaardwerk over de dubbele bodem van de verlichting is uiteraard Dialektik der Aufklärung (1944) van Max Horkheimer en Theodor Adorno. Zij ontwaren achter en onder het verlichtingsdenken een instrumentele rede die alles en iedereen opnieuw onderwerpt, ditmaal aan het dwangbuis van het rationalisme en positivisme. Alles moet zichtbaar gemaakt worden, redelijk en verklaarbaar zijn, en wordt aan economische criteria onderworpen. De almacht van Big Tech en de internetgiganten, die de sociale media beheren en controleren, is het jongste uitvloeisel van dit proces. Elon Musk als dé 21ste-eeuwse verlichter.

In werkelijkheid is dit de kers op de taart van de bureaucratische rede, het kneden van het individu naar het systeem. Bureaucratie is een kanker die alle opflakkeringen van autonoom denken en handelen genadeloos verdrinkt in formaliteiten. We vinden haar in de politiek, uiteraard, maar ook in economie, kunst en cultuur, tot en met fitnessclubs, yogaverenigingen, redacties van kranten en magazines. Middelmatigheid is een plus, eigenzinnigheid een handicap, uniformisering een obsessie.

In de kafkaiaanse realiteit is het absurde het nieuwe normaal en is wie zich verzet, of nog maar vragen stelt, een onnozelaar of paranoïde gek

Tot in de kleinste kaartersclub voltrekt zich de vzw-bureaucratisering, die is trouwens een must om subsidies te krijgen of toegang tot infrastructuur. De voorzitter, de penningmeester en de secretaris vormen de democratische Heilige Drievuldigheid die waakt over het naleven van de statuten en de vergadering coördineert. Met wat goede wil herkennen we er het driemachtenstelsel in. Alles moet aan criteria beantwoorden, u moet de juiste procedure volgen, met de daaraan verbonden sancties bij overtreding. Er wordt vooral veel vergaderd en geëvalueerd, en alles uiteraard geacteerd. Niet tevreden? Vul een klachtenformulier in.

Dat is voor mij de echte betekenis van Beethovens wanhoopsgebaar: op het einde wint het apparaat altijd, omdat de potloodslijpers de dienst uitmaken. Het tweede deel van zijn Eroïca, de treurmars (Marcia funebre), is de emotionele en muzikale climax (of het dieptepunt) van de symfonie. Alle idealen en romantische illusies worden ten grave gedragen. Moraal: maak het u niet nodeloos moeilijk, buig mee met de wind, pas u aan. In de kafkaiaanse realiteit is het absurde het nieuwe normaal en is wie zich verzet, of nog maar vragen stelt, een onnozelaar of paranoïde gek.

Wist u trouwens dat de symfonieën van Beethoven tot diep in de 19de eeuw soms ‘gecorrigeerd’ werden gespeeld en de meest hoekige, ‘vals klinkende’ passages wat afgevlakt? Het klonk niet volgens het boekje en zo werden de oren van het publiek wat gespaard. Neen, noem dat niet censuur, maar wel: publieke gezondheidszorg.

François Marie Arouet

F*ck Napoleon