Het einde van de Tweede Wereldoorlog betekende voor miljoenen Duitsers ook het verlies van de ‘Heimat’. De Duitse provincies Silezië, Pommeren en Oost-Pruisen zouden bij Polen aangehecht worden, het noordelijke deel van die laatste zelfs bij de Sovjet-Unie. De ‘amputatie’ van het Duitse grondgebied werd bevestigd door de geallieerden tijdens de Conferentie van Potsdam (17 juli tot 2 augustus 1945).

In oktober 1944 hadden Sovjet-Russische troepen kortstondig het plaatsje Nemmersdorf in Oost-Pruisen ingenomen en er een slachtpartij aangericht. De angst voor het Rode Leger zou daarna een massale vluchtbeweging van Duitsers uit Oost-Pruisen op gang zetten. In de eerste maanden van 1945 zouden nog vele miljoenen Duitsers op de vlucht slaan of brutaal verdreven worden uit die provincies ten oosten van de rivieren Oder en Neiße. In totaal een twaalftal miljoen mensen, waarvan naar schatting een zesde om het leven is gekomen door ontbering of doodslag.

De vlucht en de ‘Vertreibung’ vormen in ons geschiedenisonderwijs geen thema. Ook in de Bondsrepubliek was het tientallen jaren lang een taboe. Het eigen leed werd vaak verzwegen tot de beroemde auteur Günter Grass in 2002 zijn roman ‘Im Krebsgang’ ophing aan de ondergang van een passagiersschip met tienduizend Oost-Pruisische vluchtelingen aan boord. Het torpederen van de ‘Wilhelm Gustloff’ op 30 januari 1945 door een Sovjet-duikboot leidde tot de grootste scheepscatastrofe ooit.

Tweederangsburgers

De situatie van de drie miljoen Duitstaligen in Tsjechoslowakije verschilde van die van de ‘Reichsdeutsche’ van Silezië, Pommeren en Oost-Pruisen. Ze woonden sinds de middeleeuwen vooral in de randgebieden van Bohemen en Moravië (samen Tsjechië), maar ook in Praag en kleinere Duitse ‘taaleilandjes’ in het midden van het land. Bekende Duitstaligen uit Bohemen en Moravië zijn Franz Kafka, Rainer Maria Rilke, Sigmund Freud en Gustav Mahler. De regio maakte deel uit van het Heilige Roomse Rijk en later van Oostenrijk-Hongarije.

Met de oprichting van de republiek Tsjechoslowakije na de Eerste Wereldoorlog veranderde de groep van de Duitstaligen – voorheen Oostenrijkers – in een minderheid binnen een Slavische staat. Velen voelden zich nu tweederangsburgers. Velen juichten dan ook de aanhechting van het Sudetenland bij het ‘Großdeutsches Reich’ begin oktober 1938 toe. Nadat Slovakije zich had afgescheurd, bezette Adolf Hitler op 15 maart 1939 wat overbleef van Tsjechië en doopte het gebied om tot Reichsprotektorat Böhmen-Mähren (Bohemen-Moravië).

Golf van geweld

De Tsjechoslowaakse regering, in ballingschap in Londen, broedde op plannen om de Duitstaligen na de overwinning op Nazi-Duitsland te onteigenen en definitief uit het land te verdrijven. Dat werd later geregeld in de naar de Tsjechoslowaakse president vernoemde Beneš-decreten. Na de capitulatie van de Wehrmacht op 8 mei 1945 overspoelde op aanstoken van de regering van Edvard Beneš een golf van anti-Duits geweld Bohemen en Moravië. De bedoeling was om een massavlucht van de Duitstaligen op gang te zetten zoals dat gebeurd was in de oostelijke provincies van het ‘Reich’.

Berucht is de ‘Brünner Todesmarsch’. Op 31 mei 1945 dwongen de autoriteiten ongeveer 50.000 Duitstaligen vanuit Brünn (Tsjechisch: Brno) naar de 50 kilometer zuidwaarts gelegen Oostenrijkse grens te trekken. Enkele duizenden zouden ten gevolge van de hitte, ondervoeding en tyfus om het leven komen.

Machtsovername

Dat brengt ons bij Aussig aan de Elbe (‘Ústí nad Labem’ in het Tsjechisch). De industriestad ligt halfweg tussen Dresden en Praag en werd tot 1945 overwegend door Duitstaligen bewoond. Op 8 mei 1945 nam een uit Tsjechen bestaand Nationaal Comité de macht over in de stad. De Duitstaligen moesten zoals overal in het land een witte armband dragen met daarop de letter N van Němec (letterlijk: Duitser). Enkele duizenden werden in de daaropvolgende weken verdreven, honderden op verschillende plaatsen vermoord. Op 16 juli, de dag voordat de Conferentie van Potsdam begon, had Beneš een einde van het geweld ‘van bovenaf’ verkondigd.

Het probleem voor zijn regering was dat de meerderheid van de Duitstaligen in het Sudetenland, en dus ook in Aussig, gewoon niet weg wilde. Wellicht ligt hier de oorzaak van de massamoord die zich tachtig jaar geleden, op 31 juli 1945, in de stad en haar omgeving voltrok.

Explosies

Op 30 juli was een honderdtal leden van het heropgerichte Tsjechoslowaakse leger vanuit Praag aangekomen in Aussig. In de voormiddag van 31 juli begonnen ze al Duitstaligen lastig te vallen. Het hek was van de dam toen er in de namiddag explosies plaatsvonden in een nabijgelegen fabriek waar munitie was opgeslagen. Daarbij kwamen zowel Duitstaligen als Tsjechen om het leven. Het gerucht deed al gauw de ronde dat de Duitstaligen sabotage zouden hebben gepleegd. Voor de Tsjechische militairen was dat het startsignaal om een meedogenloze klopjacht op de Duitstaligen te openen.

Talloze mensen werden aan het station en op het marktplein vermoord, velen ook van de brug over de Elbe gegooid. Historici schatten het dodenaantal tussen de 100 en 200. Verder historisch onderzoek, uit zowel Duitse als Tsjechische hoek, doet het vermoeden rijzen dat de schuld voor de explosies in de schoenen van de Duitstaligen werd geschoven om de onderhandelaars op de Conferentie van Potsdam tot een zo hard mogelijke opstelling tegenover de Sudeten-Duiters aan te sporen. Het argument zou geweest zijn dat de Duitstaligen niet in vrede konden leven met de Tsjechen en het dus niet verdienden in de republiek te blijven wonen.

De ‘officiële uitwijzing’ van de Sudeten-Duitsers begon in januari 1946 en betrof meer dan twee miljoen mensen. Pikant detail: Bedřich Pokorný, officier van de Geheime Dienst van Tsjechoslowakije, en ‘brein’ achter de ‘Brünner Todesmarsch’, was ook de man die de anti-Duitse excessen in Aussig had georkestreerd. Hij had ook het onderzoeksrapport opgesteld, waardoor de waarheid achter het gebeuren in Aussig decennialang niet aan het licht kon komen. De explosies blijken het gevolg van een technisch falen geweest te zijn.

Belast

De ‘Vertreibung’ van de Sudetenduitsers en de Beneš -decreten hebben tot aan de toetreding van Tsjechië tot de Europese Unie (EU) de relaties tussen Bonn/Berlijn en Praag belast. Vandaag zijn de plooien grotendeels gladgestreken. Hoe moeilijk het soms nog is, toch zien de Tsjechische autoriteiten de fouten en de misdaden onder ogen die in die naoorlogse periode werden begaan. Her en der vinden herdenkingen plaats en ook Tsjechische historici onderzoeken de duistere periode. Omgekeerd beseffen de Duitsers hoezeer het Akkoord van München over de ‘overdracht’ van het Sudetenland aan het toenmalige ‘Reich’ en de bezettingspolitiek 1939-’45 een vernedering betekenden voor het Tsjechische volk.

Franz Kafka

Bloedbad in Aussig als symbool van de ‘Vertreibung’