Zombie- en spookbedrijven hebben geen noemenswaardige activiteit, zijn soms crimineel actief en bedreigen de omzet en de balans van gezonde bedrijven. Alleen al in Antwerpen en Limburg zijn ze met 28.000. Kan Justitie optreden voor ze de economie overwoekeren?

Een spookbedrijf is een bedrijf dat geen of veel te laat een jaarrekening heeft neergelegd, al zeven jaar niets heeft gemeld aan het Belgisch Staatsblad of geen actieve bestuurders heeft. De Antwerpse ondernemingsrechtbank meldt in de Gazet van Antwerpen dat haar Kamer voor Bedrijven in Moeilijkheden jaarlijks maar 6.800 bedrijven kan controleren. Voorzitter Tijs Laurens pleit daarom voor meer personeel en middelen. ‘Als dit doorgaat, overwoekert het onze hele economie’, waarschuwt hij.

Lege schelpen

‘Deze lege schelpen waren ooit wel actief’, verklaart Rudy Aernoudt, professor bedrijfseconomie (UGent) en kabinetschef van MR-voorzitter Georges-Louis Bouchez, ‘maar ze werden door de aandeelhouders verwaarloosd. Spookbedrijven kunnen heel lang onopgemerkt ronddolen.’

Een lege schelp met fictieve bestuurders kan een levensecht vehikel worden voor criminele doeleinden.

Een lege schelp kan met fictieve bestuurders ook een levensecht vehikel worden voor criminele doeleinden, zoals witwasconstructies, btw-carroussels of facturenzwendel. ‘Deze structuren verdwijnen meestal na de fraude’, aldus Aernoudt. ‘Hun éénmalige doel is dan immers bereikt.’

Detectie en vernietiging

Slapende bedrijven zijn ‘vrij eenvoudig’ op te sporen, stelt Aernoudt. De Kruispuntbank van Ondernemingen (KBO) kan slapende vennootschappen schrappen als zij gedurende drie boekjaren geen jaarrekening neerlegden bij de Balanscentrale van de Nationale Bank. Vorig jaar gebeurde dat met 23.216 spookondernemingen.

De KBO kan het openbaar ministerie op de hoogte brengen als een onderneming geen jaarrekening neerlegt. Die kan dan bij de Ondernemingskamer de vereffening of ontbinding vorderen. Elke belanghebbende partij, zoals een schuldeiser, werknemer of een aandeelhouder, kan dat verzoek neerleggen.

Bestuurder aansprakelijk

‘Sinds twee jaar zijn er twee opties’, stelt insolventiespecialist Frederik De Leo (NautaDutilh). ‘Er is ook een dagvaarding in faillissement mogelijk als de curator vaststelt dat een bestuurder inbreuken heeft begaan die tot het faillissement hebben geleid. Die bestuurder moet dan wel solvabel zijn, want anders heeft zo’n dagvaarding weinig zin.’

Als een bestuurder een ‘kennelijk grove fout’ heeft begaan die heeft bijgedragen tot het faillissement, kan hij voor het passief worden aangesproken. ‘Het niet neerleggen van een boekhouding valt onder deze categorie’, merkt de advocaat op.

Een ondernemer die voor zijn bedrijf nog schulden maakt, terwijl hij ‘wist of had moeten weten’ dat voor deze onderneming een faillissement onvermijdelijk was, kan sinds enkele jaren ook door de schuldeisers aangesproken om die schulden bij te passen.

Zombies onder de radar

De zogenaamde ‘zombievennootschappen’ overleven langer dan de spookvennootschappen. Dit zijn vennootschappen met een negatief eigen vermogen, die lang onder de radar kunnen blijven.

Die financiële aberratie heeft tot gevolg dat de schuldeisers na een faillissement van het zombiebedrijf hun vorderingen niet kunnen uitoefenen. ‘Die zombies hebben géén crimineel opzet, maar brengen op langere termijn veel meer schade toe aan het economische leven dan hun ingedommelde of frauduleuze tegenhangers’, aldus Aernoudt.

Meer zombies

Op onze vraag berekende de bedrijfsdatabank Trends Business Information het aantal zombiebedrijven die vandaag nog actief zijn. In Antwerpen waren er in 2023 13.636 en in Limburg 4.507 zombiebedrijven. In dit rechtsgebied van de Antwerpse ondernemingsrechtbank nam het aantal zombies op vijf jaar met 8 procent toe.

Maar liefst 11 procent van de ondernemingen in Vlaanderen zijn ‘zombiebedrijven’.

‘Dat aantal zal nog flink stijgen’, voorspelt Pascal Flisch van TBI. ‘Want vier maanden voor het jaareinde van 2025 tellen we al 16.000 zombievennootschappen in het Antwerps-Limburgse rechtsgebied. Daar komen er nog een pak bovenop tegen het einde van het jaar.’

In de rest van Vlaanderen doet zich hetzelfde voor. In 2000-2023 steeg het aantal ‘zombiebedrijven’ in Vlaanderen tot 39.074 (plus 7,3 procent). ‘Dat is maar liefst 11 procent van de ondernemingen in Vlaanderen’, telt Flisch. In Wallonië steeg het aantal zombies in die periode nog sterker, met meer dan 10 procent (20.007 ondernemingen) of 15 procent van alle bedrijven.

Belgisch record

De OESO concludeert dat er in haar 38 westerse lidstaten het meeste zombies rondwaren in Italië, gevolgd door Spanje en België. De OESO rekent 13 procent van de Belgische ondernemingen als een ‘zombiebedrijf’. Volgens haar definitie zijn dat ondernemingen die al minstens tien jaar bestaan en al drie jaar onvoldoende rendement halen om hun financiële lasten te betalen.

Een op zeven Belgen werkt in een zombiebedrijf.

Hun stervensweg straalt negatief af op gezonde bedrijven, die na hun uiteindelijk faillissement met de onbetaalde schulden achterblijven. Maar het ondernemingsleven wordt ook onrechtstreeks getroffen. Een op zeven Belgen werkt in een zombiebedrijf. Eén op zes bedrijfskredieten verdwijnt in de bodemloze put van zo’n bedrijf.

‘Dit vermogen was beter besteed aan gezonde projecten’, poneert Aernoudt. ‘Hun werknemers zouden in een andere onderneming ook veel productiever kunnen zijn, dus meerwaarde kunnen scheppen, voor heel de economie. Zombies zijn een sluipend gif.’

Valse concurrenten

Deze vennootschappen zijn ook valse concurrenten, die omzet en winst wegpikken van gezonde bedrijven in hun sector. ‘Daarom dringt de OESO er al langer op aan dat doodzieke bedrijven sneller uit het economisch circuit worden genomen’, stelt Aernoudt. ‘België faalt in dat opzicht.’

Dit jaar staat het aantal faillissementen in België volgens het handelsinformatiekantoor GraydonCreditsafe al op de teller van 8.374 eenheden, een stijging met 2,51 procent tegenover dezelfde periode vorig jaar.

Zombies pikken omzet en winst weg van gezonde bedrijven in hun sector.

Dit recordcijfer is volgens Aernoudt niet per se een slechte zaak. ‘Een record aantal faillissementen hoeft geen probleem te zijn als er snel nieuwe bedrijven in de plaats komen’, redeneert de professor.

Destructie zonder creatie

Economisten spreken van de ‘turbulentiegraad’, het aantal starters plus het aantal faillissementen en liquidaties in een land. In België startten in 2024 op alle vennootschappen 8 procent nieuwe ondernemingen en waren er 3 procent stopzettingen. De turbulentiegraad is slechts 11 procent. Dat is het laagste percentage in de EU, met een gemiddelde van 19 procent (11 procent starters en 8 procent stopzettingen).

Aernoudt: ‘Een hoge turbulentie wijst op ‘creatieve destructie’, zoals de econoom Joseph Schumpeter het noemt. In een dynamische economie verdwijnen er nu eenmaal achterhaalde bedrijven om plaats te maken voor toekomstgerichte projecten. In België is er momenteel echter te veel destructie zonder voldoende creatieve vernieuwing.’