Drie weken geleden haalde ik in De Afspraak een opgevouwen A4’tje uit mijn achterzak: een interne slide van de VRT-studiedienst over De Foto van Vlaanderen, met in de kantlijn de instructie aan de nieuwsdienst om de balkjes met buitenlandse herkomst niet te rapporteren. De clip ging viraal, de minister van Media eiste transparantie, en na een week aandringen gaf de VRT de ruwe data vrij.

Nu het stof is neergedwarreld en de cijfers voor iedereen toegankelijk zijn, kunnen we de balans opmaken. Moffelde de VRT onwelgevallige bevindingen over herkomst weg? Haar verdediging luidde aanvankelijk dat die herkomstcategorie ‘niet representatief’ was om er zinnige uitspraken over te doen. Patrick Loobuyck en vele anderen geloofden die rechtvaardiging en vonden mijn interventie daarom ‘kwalijk‘.

Als goede popperiaan waagde ik me aan een toetsbare voorspelling: de VRT zat wel degelijk op onwelgevallige data over migratie en over islam die ze liever niet in de etalage zetten. Freek Van de Velde, hoogleraar kwantitatieve taalkunde aan de KU Leuven, schreef er een grondig statistisch rapport over.

‘Maar 21 moslims’

Eerst de verdediging van de VRT. De omroep schermde ermee dat er in de groep van ‘buitenlandse herkomst’ (310 respondenten) maar liefst 95 mensen met Nederlandse wortels zaten. Dat klopt. Maar waarom filterde men die Nederlanders (of alle West-Europeanen) niet gewoon uit de groep, in plaats van de hele categorie te schrappen?

Daarnaast circuleerde een tweede, hardnekkiger cijfer: er zouden ‘maar 21 moslims’ aan het onderzoek hebben deelgenomen: 16 mensen van Marokkaanse en 5 van Turkse origine. Veel te weinig dus om iets over de islam te besluiten. Dat cijfer ontstond door misleidende communicatie van de VRT. Religie werd in het onderzoek immers niet eens bevraagd (daarover dadelijk meer), dus niemand weet hoeveel moslims er meededen.

Op een schaal van 0 tot 100 scoren MENA-respondenten ruim vijftien punten lager dan Vlamingen zonder migratieachtergrond

Wat we wél weten: de dataset bevat 51 deelnemers met een herkomst uit overwegend islamitische landen. Meer dan het dubbele dus. Sterker nog, de VRT had zélf al een keurige regionale onderverdeling aangemaakt, met een aparte categorie ‘Noord-Afrika en Midden-Oosten’ (MENA), goed voor 49 respondenten. Waarom dan enkel communiceren over die 16 Marokkanen en 5 Turken?

Een groep van 49 is niet reusachtig, maar bleek voldoende om een helder signaal uit de statistische ruis te halen. Van de Velde construeerde een samengestelde maatstaf voor ‘gendertolerantie’: houdingen tegenover holebi’s, transpersonen en de rol van de vrouw. Het resultaat laat zich raden: op een schaal van 0 tot 100 scoren MENA-respondenten ruim vijftien punten lager dan Vlamingen zonder migratieachtergrond, ook als je controleert voor leeftijd en opleiding. Dat is een flink en statistisch significant verschil. Groter zelfs dan de verschillen tussen de leeftijdsgroepen, waarover de berichtgeving nochtans vol op het orgel ging.

Religie als blinde vlek

MENA-herkomst is uiteraard slechts een proxy voor islam. Zo’n 95 procent van de regio is moslim, maar we kunnen niet uitsluiten dat er christenen, atheïsten of andere minderheden tussen zaten. Omgekeerd zijn moslims van de derde generatie in deze methodologie volstrekt onzichtbaar: een jongere wiens grootouders uit Marokko kwamen, geldt als ‘zuivere Vlaming’. En dan zwijgen we nog over bekeerlingen.

Er was nochtans een voor de hand liggende oplossing: vraag gewoon naar religie! Hoe kan je iets zinnigs zeggen over effecten van leeftijd en opleiding als je een factor negeert die een enorme invloed uitoefent op gendertolerantie, ook na correctie voor opleiding en inkomen? Religie is bovendien een potentiële stoorzender voor leeftijdseffecten: Belgische moslims zijn gemiddeld een stuk jonger dan andere Belgen, door hogere geboortecijfers en recente migratie. Wat een generatie-effect lijkt, kan dus deels een verschil in religieuze samenstelling weerspiegelen. Zoals socioloog Ruud Koopmans in Knack opmerkte: ‘Het is alsof je onderzoek doet naar criminaliteit en je vraagt niet naar het geslacht van daders en slachtoffers.’

Andere interesses

Decennia onderzoek leren wat zo’n religievraag had opgeleverd. Volgens Pew vindt wereldwijd zo’n 85 procent van de moslims homoseksualiteit moreel verwerpelijk. Onder Europese moslims wil de helft geen homoseksuele vrienden. Een kwart van de jonge moslims in dit land vindt geweld tegen homo’s soms gerechtvaardigd. Die houdingen hangen nauw samen met religiositeit bij moslims én christenen: hoe vromer, hoe minder tolerant. Alleen ligt de intolerantie bij moslims flink hoger. De wegmoffeling zat dus al in het opzet van de studie ingebakken, nog los van de latere beslissing om de herkomstcijfers te begraven.

Hoe vromer, hoe minder tolerant

Nochtans waren de onderzoekers zich perfect bewust van het gevoelige debat over islam en migratie. Maar ze waren enkel geïnteresseerd in de vooroordelen van autochtone Vlamingen over moslims: angst voor moskeeën, verzet tegen migratie, bezorgdheid over islamisering en de omvolking. De VRT vond zelfs dat de onzinnige heisa over ‘wintermarkten’ een vraag verdiende. De ironie is dat deze benadering moslims impliciet uitsluit van de categorie ‘echte Vlamingen’. Je kan bezwaarlijk iemand van angst voor moskeeën verdenken die er elke vrijdag een bezoekt. En welke Vlaamse moslim maakt zich druk om omgedoopte kerstmarkten?

De kers op de taart is dat de studie de stelling ‘Er zijn slechts twee geslachten’ beschouwt als een vorm van intolerantie – een onvermogen om met genderdiversiteit om te gaan. Maar het bestaan van precies twee geslachten, en niet meer, is een miljard jaar oud biologisch feit, geen vooroordeel.

Hoe ideologische bias werkt

Wat leert deze affaire ons? Velen stellen zich een doofpot voor als een samenzwering in een achterkamertje: ‘Dit kunnen we niet publiceren, het schaadt onze politieke zaak. Laten we de cijfers begraven.’ Zo werkt het zelden. Ideologische bias is subtieler en verloopt via een reeks ogenschijnlijk onschuldige beslissingen, elk met een min of meer plausibele rechtvaardiging.

In dit geval: eerst besloot men niet naar religie te vragen, ondanks het enorme belang ervan (‘we kunnen toch niet alles onderzoeken!’). Vervolgens creëerde men een vergaarbakcategorie ‘buitenlandse herkomst’ die eigenlijk waardeloos was. En ten slotte was men opgelucht toen daar een zwik Nederlanders in bleek te zitten: een handig excuus om de categorie maar helemaal te dumpen en enkel te focussen op leeftijdseffecten en de kloof tussen jongens en meisjes.

Na een lang gesprek met vertegenwoordigers van de VRT en onderzoeksbureau Profacts geloof ik niet dat er opzettelijk bedrog in het spel was.

Als de VRT gewoon de Nederlanders eruit had gefilterd, of haar eigen herkomstregio’s had vergeleken, dan was dat zogenaamde probleem van ‘representativiteit’ in één klap opgelost. Maar dat gebeurde niet. Het is die selectieve strengheid die bias verraadt: de jongste leeftijdsgroepen kampten met gelijkaardige problemen – kleine aantallen, veel onbeantwoorde vragen – maar die bevindingen stootten niemand voor het hoofd, en dus mochten ze blijven staan.

Na een lang gesprek met vertegenwoordigers van de VRT en onderzoeksbureau Profacts geloof ik niet dat er opzettelijk bedrog in het spel was. De verzamelde data waren zelfs verrassend beter dan werd geopperd, zoals ook Van de Velde erkent. Dus eerherstel voor Profacts! Wel was er een opeenstapeling van kleine beslissingen – bij studiedienst, nieuwsdienst en commentatoren – die het verhaal wegloodsten van gevoelige bevindingen, richting veilige narratieven.

In een onthullend moment vertelde een VRT-vertegenwoordiger ons dat de openbare omroep de opdracht heeft ‘verbindend’ te zijn, en dat bevindingen die groepen kunnen stigmatiseren daar moeilijk mee te rijmen vallen. Over het stigmatiseren van jonge jongens maakte men zich blijkbaar minder zorgen.

De manosfeer als bliksemafleider

Want zo bereikte het verhaal de Vlaming: als een politiek comfortabele vertelling over de verderfelijke ‘manosfeer’. Die verklaring is trouwens pure speculatie: het VRT-onderzoek bevatte geen enkele vraag over socialemediagebruik of bekendheid met manosfeer-influencers. Maar ze past naadloos in een geruststellend verhaal: het is allemaal de schuld van toxische mannen als Andrew Tate. Wie durft daar nog aan twijfelen na de Netflix-reeks Adolescence, over een jongetje uit een middenklassegezin (blank uiteraard) dat radicaliseert en een meisje vermoordt? De Vlaamse regering wil het zelfs in het lessenpakket opnemen, terwijl het pure fictie is, en weinig geloofwaardig bovendien. Alsof je leerlingen wil lesgeven over psychopathie en transgenderisme door ze naar The Silence of the Lambs te laten kijken.

Maar het leidt wel de aandacht af van factoren die progressieven ongemakkelijk op hun stoel doen schuifelen: religieus fundamentalisme, geïmporteerd via migratie. Om dezelfde reden verkoos de VRT om niet naar geloof te peilen, en om vervolgens de vis te verdrinken in een vergaarbak van ‘buitenlandse herkomst’.

Wist u trouwens dat Andrew Tate, hét boegbeeld van de nieuwe westerse vrouwenhaat, zich tot de islam heeft bekeerd? De opiniemakers die zijn naam zo gretig in het rond strooien, staan zelden stil bij de vraag waarom.

Freek Van de Velde

Het verdwenen balkje