Als Charlotte Mutsaers niet gewoonweg bestond, zouden de goden van de literatuur haar ongetwijfeld hebben uitgevonden. In ons taalgebied ken ik geen andere auteur die zo precies weet te vatten wat literatuur op haar best kan zijn: de weergave van een verbeelde werkelijkheid in een taalspel dat de lezer tegelijk doet dromen en de dingen beter laat zien.

Negen jaar na haar vorige roman – het heerlijke Harnas van Hansaplast – laat Mutsaers een nieuw meesterwerk op de wereld los. De kans is groot dat die wereld raar zal opkijken bij de lezing van deze parel van een fabel. Wat wil de schrijver zeggen? Wat moeten we met dit boek aan? Meent ze dit werkelijk? Het zijn allemaal vragen die miskennen waar het in de literatuur om gaat.

De man vermoordt de vrouw en dwaalt verder

De plot van Moet dwalen laat zich gemakkelijk navertellen: een man en een vrouw raken verdwaald in een bos. Ze maken de hele tijd ruzie. De man vermoordt de vrouw en dwaalt verder. Hij ontmoet een andere man, bij wie hij (voor de duur van het boek althans) intrekt. Eind goed, al goed, zoals dat in Fabeltjesland doorgaans gaat.

De man heet Isi, kort voor Isidoor (zijn familienaam is vintage Mutsaers: Witlamm). Hij is een 64-jarige wetenschapper die drie succesvolle boeken geschreven heeft: een filosofisch proefschrift, een sociologische studie over de noodzaak aan elitevorming en een dichtbundel met klaagzangen over het wezen van zijn grote liefde: de Doubs, de rivier die in het Oosten van Frankrijk voor een groot deel de grens met Zwitserland vormt. Het is een streek die Mutsaers goed kent.

Patriarchale waarden

Isi heeft aan het begin van het boek de wetenschap en de literatuur al enige tijd opgegeven. Hij is schilder geworden. Ook daarin kent hij vrij snel succes, maar zelf maalt hij daar niet om. Meer nog, ook de schilderkunst heeft hij inmiddels afgezworen. Het wezen van zijn geliefde rivier laat zich immers ook niet in verf vangen. In het boek gaat hij op zoek naar de echte Doubs, in de hoop één met haar te worden: in haar bedding te baden, zich te laven aan haar en haar ter plekke te bezingen.

In de eerste helft van het boek is Isi samen met zijn partner op stap. Fleur Vischbeen heet ze. Ze is een heel stuk jonger dan hij, gediplomeerd in de genderstudies en daardoor ook gevoelig voor alles wat naar patriarchale waarden riekt. Buiten het grote bos waarin de roman zich volledig afspeelt, ziet ze de ironie van haar bestaan niet in: haar drang naar een bestaan in de schaduw van haar geliefde oudere man is alles wat ze zou moeten verafschuwen.

Satire

Mutsaers’ schets van Fleur is heerlijke satire. De auteur heeft het nooit onder stoelen of banken gestoken: ze heeft een probleem met een vorm van denken die tegelijk homogeniseert (‘alle vrouwen zijn zo’) en polariseert (‘vrouwen zijn tegengesteld aan mannen’), en in haar karakterisering van Isi’s partner komt die kritiek sterk naar voren.

Fleur is alles wat Isi niet is. Dat toont zich bij uitstek in de kwestie waaraan Mutsaers’ roman zijn op het eerste gezicht wat bizarre titel ontleent. Die titel komt uit een Nederlands kinderliedje (‘‘k Moet dwalen, ‘k moet dwalen / Langs bergen en langs dalen’) dat voor Isi de verwoording van levenskunst biedt. Het leven valt niet rechtlijnig uit te tekenen, het vormt geen pad dat rechtstreeks van a naar b gaat.

Fleur is als de dood voor de gedachte dat ze de weg kwijt is, terwijl Isi dat ‘kwijt zijn’ als een wezenlijk kenmerk van de weg beschouwt. Onderweg naar nergens maken Isi en Fleur voortdurend ruzie. Ook daarin is Isi een kunstenaar: eerst vloert hij Fleur verbaal, dan ontdoet hij zich fysiek van haar en vervolgens stapt hij vrolijk verder.

Rouwboek

Net als eerdere boeken van Mutsaers heeft Moet dwalen iets onbedaarlijk lichts. Die lichtheid mag niet worden verward met lichtzinnigheid. Onder het luchtige oppervlak van Isi’s overtuigingen blijkt een sterk aanvoelen van de somberte van het bestaan. Een van de motto’s bij Mutsaers’ roman geeft het al aan: ‘Qui n’a pas au fond de son coeur un sombre château d’Elseneur?’, vraagt Mutsaers zich met de Franse filosoof Gaston Bachelard af. (Elseneur is het kasteel waar Shakespeares Hamlet speelt.)

Die vraag is zeker van toepassing op Isi: zijn hoopvolle en mooie idealisme gaat samen met sterke realiteitszin. De idee dat bossen plekken zijn om plezierig te dwalen, neemt zijn besef niet weg dat aan elke levensweg een onvermijdelijk einde moet komen. (De Nederlandse dichteres Ida Gerhardt heeft in haar Kinderliedje een variant op ’k moet dwalen geschreven die Mutsaers wellicht kent en die beide zijden van deze medaille mooi aangeeft (‘Ontwaren, ontwaren / van verten die er waren, / van heuvels waar de voeten gaan, /- maar eenzaamheid kwam bonzend slaan / in ’t hart bij het herhalen, / ‘k moest dwalen.’)

Een roman die zowel over het vinden van liefde gaat als over het onvermijdelijke verlies

In dat opzicht is Moet dwalen een roman die zowel over het vinden van liefde gaat als over het onvermijdelijke verlies van die liefde. Om die reden is het ook een rouwboek, zij het niet van het expliciet-autobiografische en confessionele soort zoals er de voorbije jaren zoveel verschenen. Mutsaers’ werk zit gegrond in haar eigen werkelijkheid, dat zeker, maar met die werkelijkheid heeft de lezer verder geen zaken. Daar dient de literatuur in haar ogen niet voor.

Umberto Eco

Wat er in de rest van Moet dwalen gebeurt, moet de lezer maar zelf ontdekken. Wie de moeite neemt om met Isi op stap te gaan, zal het plezier van het lezen ontdekken zoals Umberto Eco dat ooit omschreef in zijn Zes wandelingen door fictieve bossen (1994): ‘Je betreedt een bos om erin te wandelen’, en wandelen betekent ‘zonder een bepaald doel kunnen ronddwalen’.

Met grote literatuur is het net zo, zegt Eco. En Mutsaers is het zonder enige twijfel met hem eens. Elke nieuwe lezing van grote teksten biedt een nieuwe wandelervaring: je ziet dingen die je eerst niet zag. Ik weet nu al dat het bij een herlezing van Moet dwalen niet anders zal zijn. Ik kan nu al niet wachten.

Gaston Bachelard

Een parel van een fabel: de nieuwe roman van Charlotte Mutsaers