Nergens in Europa is het met de natuur slechter gesteld dan bij ons, klinkt het geregeld. Dat we ook het duurste natuurbeleid van Europa hebben wordt er niet bij verteld. Op de koop toe gaat het grootste deel van dat geld eigenlijk naar het tegenwerken van de natuur.

Het gaat niet goed met het gele zinkviooltje. Dat is een unieke bloem die alleen voorkomt in de regio van het drielandenpunt tussen Nederland, Duitsland en België. Het zinkviooltje weet te overleven op bodems met hoge concentraties zink omdat ze die stof via de wortels niet opnemen, andere planten doen dat wel en worden vergiftigd.

De zinkverontreiniging is een erfenis van de mijnen en hoogovens bij het Waalse Plombières en Moresnet. Via het water van de rivier de Geul kwamen de zware metalen eeuwenlang ook in het Nederlandse dorpje Epen terecht. Maar sinds de mijnen sloten, stroomt er nauwelijks nog zink door de rivier en dat is dus slecht nieuws voor de unieke zinkflora die zich in de vallei van de Geul hadden gevestigd. Doordat er geen zink wordt aangevoerd en de bodemvruchtbaarheid opbouwt door jaar na jaar vallende bladeren, worden de viooltjes weggeconcurreerd door andere planten. Doordat de natuur zich herstelt, gaat unieke biodiversiteit verloren.

Vandaag klinkt die stelling nogal contra-intuïtief. Tot honderd jaar geleden stond de natuur synoniem voor gevaar: de sprookjes van de gebroeders Grimm spelen zich af in donkere bossen vol wolven, moerassen waren oorden van ziekte en verderf. In de loop van de 20ste eeuw is dat beeld omgeslagen, en zijn we de natuur gaan beschouwen als een teer kasplantje dat tegen de mens en economische ontwikkeling beschermd moet worden. Pas door de natuur tegen de mens te beschermen, kan die volledig tot zijn recht komen.

Het tere kasplantje

In Nederland en Vlaanderen stond de natuur de voorbije jaren ‘op omvallen’ door stikstof – hoewel de stikstofuitstoot in beide landen intussen al met 65 procent is afgebouwd – en geen krant lijkt nog zonder het woord ‘biodiversiteitscrisis’ te kunnen. Dat de natuur in penibele staat is, wordt door alle officiële instanties uitgedragen.

Elke zes jaar moet Vlaanderen aan Europa rapporteren hoe het met zijn beschermde soorten en habitats gesteld is. Van de 46 onderzochte types natuur scoren er 40 matig tot zeer ongunstig. Van de 70 Europees beschermde soorten is bijna de helft bedreigd. ‘Nergens in Europa is het met de natuur slechter gesteld dan bij ons’, kopte De Morgen in februari.

Het is duidelijk dat Vlaanderen aan een examen deelneemt waarvoor het nooit kan slagen

Nochtans bood de jongste evaluatie door het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO) heel wat redenen tot optimisme: de boomkikker, ooit zo goed als verdwenen, telt dankzij een hersteld leefgebied weer zo’n 24.000 exemplaren in Midden-Limburg en aan de kust. Bossen worden gezonder dankzij beter beheer dat meer dood hout achterlaat. Dat trekt meer spechten, boommarters en vleermuizen aan. Boven de Schelde vliegt de iconische zeearend en zelfs de otter – het kieskeurige neefje van de bever dat schoon water wil en een gevarieerd visbestand – is terug.

Als we ondanks al die succesverhalen nog altijd met de slechtste natuur van Europa zitten, dan moet het op de rest van het continent wel echt fantastisch gaan. Maar dat is uiteraard niet het geval: ook in de rest van Europa is er een biodiversiteitscrisis die alleen met de Europese Natuurherstelwet kan gestopt worden. Het is voor een leek heel moeilijk te begrijpen waar men zich juist op baseert bij de natuurrapportage, maar het is wel duidelijk dat Vlaanderen aan een examen deelneemt waarbij het sowieso nooit kan slagen omdat veel natuurgebieden gewoon te klein zijn. De natuurwinst wordt niet gemeten en deliberaties zijn onmogelijk.

Het duurste natuurbeleid van Europa

Kwatongen zullen beweren dat het verhaal over de biodiversiteitscrisis en de ‘slechtste natuur van Europa’ de natuurverenigingen en administraties natuurlijk gewoon goed uitkomt, om meer middelen binnen te halen.

De Nederlandse onderzoeksjournaliste Geesje Rotgers vergeleek de budgetten die Europese landen aan hun Natura 2000-gebieden besteden. Dat kon ze doen dankzij het ‘Prioritised Action Framework’ (PAF). Dat zijn plannen die elke EU-lidstaat bij de Europese Commissie moet indienen, met een gedetailleerde raming van wat het kost om de Europese natuurdoelen te halen. Rotgers kwam tot de conclusie dat Nederland het meest van al investeerde in zijn natura2000-gebieden, de Europees erkende topnatuur. Tussen 2021 en 2027 gaat het om 6,3 miljard. In absolute cijfers doen alleen Spanje en Duitsland meer, maar zij beheren natuurlijk veel grotere gebieden. Gecorrigeerd voor oppervlakte was de Nederlandse natuur vier keer duurder dan de tweede in de rangschikking.

De Lage Landen hebben niet alleen de natuur in de slechtste staat van Europa, maar ook met ruime voorsprong het duurste natuurbeleid.

België staat in de grafiek van Rotgers op plaats drie, maar dat beeld is vertekend door de Waalse natuurgebieden die groter en goedkoper zijn. Als we alleen naar het Vlaamse budget kijken, dan gaat het over 1,85 miljard euro. Omgerekend naar budget per natuurgebied of in functie van het bbp komen we dus zelfs nog hoger uit dan Nederland. De Lage Landen hebben dus niet alleen de natuur in de slechtste staat van Europa, maar ook met ruime voorsprong het duurste natuurbeleid.

In het vorige PAF, voor de periode 2014-2020, raamde Vlaanderen de noden nog op een dikke 600 miljoen euro. Uiteindelijk werd er bijna 900 miljoen uitgegeven. Tussen 2021 en 2027 is dat budget dus nog eens verdubbeld, en dat is nog zonder een miljard aan stikstofmiddelen in rekenschap te brengen.

Een geduldige veroveraar

Het verhaal dat de natuur een teer kasplantje is, lijkt dus vooral goed om veel middelen binnen te halen. Maar het helpt niet om te begrijpen waarom unieke biodiversiteit zoals het zinkviooltje kan ontstaan op door zware metalen vergiftigde grond. Daarvoor moet je de natuur zien als een geduldige veroveraar en een vindingrijke kolonisator en niet als een teer kasplantje. De verovering verloopt steeds volgens hetzelfde stramien.

Eerst komen de eenjarige pioniers zoals melganzenvoet. Dan verdringen grassen en dieper wortelende kruiden als margriet en weegbree die pioniers. Blijft het gras ongemaaid, dan groeit het uit tot ruigte. Vervolgens vestigen zich, in twee tot vijf jaar tijd, struiken en pionierbomen. Pas na decennia mondt dat alles uit in climaxbos met schaduwsoorten als beuk, esdoorn en eik. Ecologen noemen dat proces ‘natuurlijke successie’. Biodiversiteit ontstaat doordat de natuur voor elke fase van de veroveringstocht gespecialiseerde troepen inzet, het is een afgeleid verschijnsel van natuurherstel en niet het doel op zich.

80 à 90 procent van ons natuurbudget gaat naar het tegenwerken van natuurherstel

Het is dus ironisch dat ’tegengaan van natuurlijke successie’ in het Vlaamse PAF dertien keer genoemd wordt als voornaamste beheersmaatregel. Om dat te realiseren moet er gemaaid, geplagd, verwijderd en ontbost worden. Stuk voor stuk zijn het maatregelen die de natuur niet haar gang laten gaan, maar net het omgekeerde doen en de klok willen stilzetten op een bepaald punt in de successie. Dat is nu eenmaal de enige manier om de unieke biodiversiteit in schrale graslanden of op de heide in stand te houden.

Als je het allemaal optelt, gaat 80 à 90 procent van ons natuurbudget – dat bij ons dus al verhoudingsgewijs groter is dan in alle andere landen – eigenlijk naar het tegenwerken van natuurherstel in onze Europese topnatuur.

Natuurherstelwet

De milieu-bureaucratie en de natuurorganisaties hebben hun zaak uitstekend verdedigd: het resultaat is een budget dat in tien jaar tijd meer dan verdubbelde. Dankzij Geesje Rotgers weten we ook dat nergens meer aan natuur wordt besteed dan in Vlaanderen en Nederland. Maar de politiek is er niet voldoende in geslaagd om de belastingbetaler te verdedigen. Deels is dat uit onwetendheid, deels omdat ze hun eigen rol graag wat groter voorstellen dan ze is: als een bos er vanzelf komt, waarom zijn er dan aanplantingen die zo sympathiek ogen voor een foto in de krant? En als de heide vergrast door natuurlijke processen, waar ging die hele stikstofcrisis dan eigenlijk over?

Gelukkig komt er met de Natuurherstelwet een uitgelezen kans om dat dure Vlaamse natuurbeleid eindelijk eens grondig tegen het licht te houden. Voka, Unizo en de Boerenbond vroegen recent aan de Vlaamse en federale regering om het ontwerp van het Vlaamse natuurherstelplan voorlopig niet in te dienen. Het plan breidt de natuurbescherming namelijk nog sterk uit tot ver buiten de bestaande Natura 2000-gebieden, terwijl de Vlaamse regering net op de natuurgebieden de focus wil houden.

Want als we niet opletten, worden onze natuurgebieden binnenkort de enige plek waar je nog een boom mag verwijderen, terwijl de rest van Vlaanderen in naam van natuurherstel almaar strenger op slot gaat.

Maar het gaat intussen dus beter met onze natuur, al dat belastinggeld is gelukkig niet voor niets geweest. Laat ons dat erkennen, maar ook de kosten en de kwalijke neveneffecten ervan eindelijk onder controle te brengen.

Geesje Rotgers

Vlaanderen heeft de duurste natuur van Europa