Tijdens het aftellen naar het conclaaf maken journalisten lijstjes en tellen ze de stemmen van de fractie van de conservatieve en de progressieve kardinalen. Maar wat betekenen die etiketten? ‘De opdeling conservatief/progressief is te ruw. De realiteit is veel complexer.’

‘De kwestie is niet tussen conservatieven en liberalen, maar tussen orthodoxie en ketterij.’ Die uitspraak van Kardinaal Gerhard Ludwig Müller over het conclaaf van 2025 werd gedeeld op X eind april 2025. Het weerspiegelt Müllers visie dat het conclaaf niet draait om politieke stromingen binnen de kerk, maar om het bewaren van de orthodoxe katholieke leer tegenover wat hij als ketterse afwijkingen ziet. Een conservatief dus?

Geen progressieven

Want dat zijn de termen die journalisten gemakshalve gebruiken: ‘conservatief en progressief’. Emmanuel Van Lierde, oud-hoofdredacteur van Tertio maar nog altijd Vaticaanwatcher, vindt die etiketten een probleem. ‘Neem nu de vorige paus, wat was die? Ik noemde hem een conservatieve revolutionair. Hij was sociaal progressief, maar ethisch zeer conservatief. Je zal geen kardinaal vinden die ethisch progressief is en voor abortus of euthanasie zal pleiten. Kardinalen zijn de behoeders van de traditie.’

Je zal geen kardinaal vinden die voor abortus of euthanasie zal pleiten

‘Als je dat bekijkt vanuit wat in Vlaanderen als progressief geldt, dan is geen enkele kardinaal progressief.’ Zegt professor kerkgeschiedenis en ook pausvolger Jan De Volder. ‘Je kan wel zeggen dat de ene wat meer vasthoudt aan hoe het vroeger was en de andere wat meer openstaat voor verandering.’

Zijn er dan geen kardinalen die wat conservatiever zijn dan de andere? ‘Er is’, volgens Van Lierde, ‘een kleine groep “oerconservatieven”, zoals kardinaal Robert Sarah en kardinaal Raymond Leo Burke. Er zijn ook kardinalen die bij politiek rechts gaan aanleunen. Zoals de Hongaarse kardinaal Péter Erdő, die goed bevriend is met Orban. Maar die groep heeft niet langer de invloed om een meerderheid te vormen. In dit conclaaf heb je 90 stemmen nodig om tot paus verkozen te worden.’

Ketterse communie

Wat is dat oerconservatieve dan? ‘Dat gaat over de liturgie, en zeker over de rol van de Latijnse liturgie. Die is door Benedictus in ere hersteld. Maar paus Franciscus zag er een bron van verzet in tegen zijn lijn en een afwijzen van het Tweede Vaticaanse Concilie’, zegt Jan De Volder.

Voor iemand als Sarah is alles buiten de tongcommunie ketterij

En hij gaat door: ‘De discussie gaat ook over knielen tijdens de consecratie, of de communie op de tong of in de handen. Voor iemand als Sarah is alles buiten de tongcommunie ketterij. Voor buitenstaanders kan dat allemaal onbelangrijk lijken, maar het is een bepaald kerkbeeld waar vaak heel wat mee samenhangt.’

Naast liturgie spelen natuurlijk nog ander discussiepunten een rol. Zowel De Volder als Van Lierde noemen daarbij de rol van de vrouw, het celibaat en het al dan niet wijden van vrouwen tot permanent diaken. Maar ook hoe om te gaan met gelovigen die uit de echt gescheiden zijn, met de LGBTQ-gemeenschap, met de synodaliteit die paus Franciscus in gang gezet heeft.

Daarnaast spelen ook de relatie met de andere christelijke kerken, de dialoog met andere godsdiensten en de inspanningen van het Vaticaan voor vrede, een rol.

Draaiende kardinalen

De Volder: ‘De opdeling conservatief-progressief is te ruw. De realiteit is veel complexer, zowel binnenkerkelijk als buitenkerkelijk. Je kan voor die kwesties niet zomaar elke kardinaal in een kamp plaatsen. Er zijn wel strekkingen waar je vaak dezelfde namen ziet, maar er bestaat een verscheidenheid aan opvattingen en combinaties van opvattingen.’

Emmanuel Van Lierde wijst erop dat kardinalen ook wel eens van kamp veranderen. ‘Neem nu Kardinaal Reinhard Marx, aartsbisschop van München. Die werd echt gezien als een medestander van Benedictus XVI. Hij hield ook de pen bij een encycliek van die paus. Maar die blijkt tijdens het pontificaat van Franciscus helemaal gedraaid te zijn. Hetzelfde met kardinaal Mario Grech. Als bisschop van Malta werd hij gezien als heel conservatief. Als secretaris-generaal van de bisschoppensynode onder Franciscus is hij nu progressief. Je weet dus niet wat de kardinalen echt denken. Dat maakt het pas moeilijk om ze in kampen onder te brengen.’

Geërfde etiketten

Volgens Jan De Volder is die opdeling een erfenis uit de voorbije eeuwen. ‘In de 19de eeuw verzette de Kerk zich tegen nieuwlichterijen als democratie en vrijheid van meningsuiting en van godsdienst. De Kerk zweerde bij het ancien régime. Toen kon je terecht van conservatieven spreken. Dat herhaalde zich in de 20ste eeuw, met de opkomst van de moderne wetenschap.’

Paradoxaal genoeg is de Kerk vandaag een bastion in de verdediging van de democratie en de liberale vrijheden die ze zo heeft bestreden

‘Moest die wetenschappelijke methode ook in de theologie toegepast worden? Kan literair-kritisch onderzoek van de Bijbel? In Vaticanum II haalt de moderne visie het, maar er bleef veel tegenstand heersen. Je kan die “traditionalistisch” noemen. Maar die opdeling progressief-conservatief werkt niet meer vandaag. Paradoxaal genoeg is de Kerk vandaag een bastion in de verdediging van de democratie en de liberale vrijheden die ze zo heeft bestreden. De Kerk houdt ook, in deze verwarrende tijden – misschien als laatste – vast aan de internationale rechtsorde. Wat is dat? Conservatief of progressief?’

We kunnen enkel wachten op witte rook en dan zien wie er op het balkon verschijnt. En dan nog… ‘In 2013 hebben waarschijnlijk veel kardinalen zich mispakt aan Bergoglio als paus Franciscus. Die ontpopte zich toch helemaal anders als paus dan hij was als aartsbisschop’, besluit Van Lierde.

Gerhard Ludwig Müller

Over inclusie

Witte rook, grijze zones, kardinalen zijn geen politici