Waarom lukt het de overheid wel om achter de Tabaksfee aan te gaan, maar is er geen enthousiasme om meer dieven te pakken?

Roken doet ze niet, de Tabaksfee. De 17-jarige Gita Staessen vindt het zelfs vies. Toegegeven, ze hebben in Wervik niet het winnende lot getrokken met hun historisch landbouwproduct. De Aardbeienprinses van Beervelde mag de eerste oogst op het Koninklijk Paleis presenteren, de Hopkoningin van het naburige Poperinge gooit ook altijd hoge ogen, maar als Tabaksfee krijg je spot en hoon te verduren. Het lelijke zusje van de tandenfee, Miss Longkanker. De Wervikse folklore was het onderwerp van een uitlachvraag in De Slimste Mens ter Wereld en daarmee was ook het boze oog van Brussel op de West-Vlaamse uithoek getrokken.

IJverige inspecteurs

Een anonieme inspecteur van de FOD Volksgezondheid bezocht de 64ste editie van de Tabaksfee-verkiezing. Drie maand later volgde een pv met een uitnodiging voor een verhoor voor de burgemeester en de directeur van het Tabaksmuseum. Daar werden ze elk apart – maar met bijstand van een raadsman – door twee ambtenaren op de rooster gelegd. Vooral aan de proef waarbij de kandidates – waaronder twee minderjarigen – een sigaret moeten rollen werd zwaar getild, maar ook de sponsoring in natura door enkele lokale tabaksfabrikanten was een overtreding van de wet. Boetes tot 800.000 euro zijn mogelijk, maar ze komen er voorlopig vanaf met een waarschuwing.

Is de volksgezondheid hier nu echt mee vooruit geholpen?

Een paar weken eerder waren de ijverige ambtenaren van de FOD ook al in het nieuws. Dan was er een controlebezoek bij kapper Knippo Bello in Aalst. De zaakvoerder van dat kapsalon had een ludiek filmpje gemaakt waarbij hij en zijn personeel doen alsof ze terug in de jaren 80 zijn, met bijpassend volumineus haar en natuurlijk ook een bijpassende sigaret. Het filmpje ging viraal. Het was voldoende reden voor inspecteurs om de kasten open te trekken en op zoek te gaan naar bewijzen dat het kapsalon het rookverbod geschonden had. De sigaretten in het filmpje waren trouwens niet aangestoken, het was doen alsof, maar het was wel weer goed voor twee pv’s.

De verdediging van Knippo Bello en de Tabaksfee is in wezen dezelfde: ze stellen niet het rookverbod of het reclameverbod in vraag, maar wel of het opportuun is om de tijd en de middelen van de overheid te besteden aan een ludiek filmpje of een folkloristische traditie. Is de volksgezondheid hier nu echt mee vooruit geholpen?

Opportuniteitskost

De overheid kent en begrijpt het opportuniteitsargument. Soms gebruikt ze het namelijk zelf. Fotograaf Mats raakte in Knokke een fototas met 3.000 euro aan materiaal kwijt, maar weet via een AirTag bijna exact waar die zich bevindt. Toch wordt Mats niet geholpen, net als veel andere mensen wiens iPhone of fiets wordt gestolen en hem nog kunnen traceren. Hier klinkt het dat politie en justitie de kosten en baten zorgvuldig moeten afwegen om efficiënt te kunnen omspringen met hun beperkte middelen. De politie zal hoogstens aanbellen. Het verhaal van Mats stond toevallig naast het verhaal van de Tabaksfee in de krant.

Vanzelfsprekend moeten eigendomsmisdrijven een hogere prioriteit krijgen, maar het is wel dapper dat de politie durft erkennen dat er zoiets bestaat als schaarste. De vragen van de samenleving zullen altijd de beschikbare middelen overstijgen. De politiek leeft daarover vaak in ontkenning. Maar waarom zijn er dan middelen om achter de Tabaksfee aan te gaan en niet voor Mats?

Tegen een ambtenaar met veel tijd is de strijd op voorhand verloren

Een deel van de verklaring is hoe de samenleving juridiseert. Op papier wordt iedereen geacht de wet te kennen, maar dat is in de praktijk al lang een fictie. De 140.000 bladzijden Staatsblad die op een jaar verschijnen, krijgt niemand fysiek gelezen. De politie blijven dan wel de generalisten van de handhaving, maar er zijn ook steeds meer bijzondere strafwetten – denk aan tabak of dierenwelzijn – waarvan de handhaving afhangt van gespecialiseerde ambtenaren met een welomlijnde opdracht. Het Vast Comité P kwam twintig jaar geleden tot de conclusie dat er al meer dan honderd bijzondere inspectiediensten waren, dat aantal zal sindsdien alleen maar gegroeid zijn.

Ironisch genoeg zijn ze in hun kerntaak vaak ook echt succesvol. Geen enkele tabaksfabrikant zal het nog in zijn hoofd halen om reclame te maken voor minderjarigen. Een succesvolle ambtenaar maakt zijn eigen werk overbodig, maar gaat nog altijd op zoek naar een nuttige dagbesteding. Het gevolg is de letter van de wet toepassen op situaties waar die helemaal niet voor bedoeld is, of steeds striktere interpretaties om toch bezig te blijven. Politiek is het uiteraard ook onverkoopbaar om de handhaving van de tabakswetgeving af te bouwen.

Folklore

Het resultaat is dan een overheid die lijkt op de kat van Schrödinger: dood en levend tegelijkertijd. Langs de ene kant is ze kapot bespaard, terwijl er nog vet op de soep drijft. Ze wordt geconfronteerd met schaarste om achter de dieven van een fototas aan te gaan en heeft tegelijkertijd genoeg overcapaciteit om achter folklore en ludieke filmpjes aan te gaan. En beide kunnen dus perfect tegelijkertijd waar zijn.

De gemeente Wervik heeft ondertussen beslist om het rollen van sigaretten niet meer als proef in de verkiezing op te nemen. Tegen een ambtenaar met veel tijd is de strijd op voorhand verloren. Hopelijk vinden ze daar in Wervik opnieuw een even fantastische Tabaksfee als Gita Staessen: ‘Tabak is maar een klein onderdeel van de taak, en dan vooral tijdens de verkiezing. Maar ik vertegenwoordig de stad en haar geschiedenis, dus het hoort er wel bij.’

Gita Staessen

Je suis Tabaksfee