De ziekenfondsen kwamen onlangs in het vizier door de sterke stijging van het aantal langdurig zieken en hun gebrek aan transparantie hierover. Econoom Ivan Van de Cloot van Stichting Merito stelt veel belangentegenstellingen vast in het beheer van hun miljarden.

De ziekenfondsen liggen onder vuur. Niet alleen de N-VA, maar ook minister van Volksgezondheid Frank Vandenbroucke (Vooruit) liet zich er al kritisch over uit. Brokkelt hun rol als pijler van onze gezondheidszorg stilaan af?

Die rol wordt fel overdreven. Veel leden denken dat hun ziekenfonds ervoor zorgt dat hun gezondheidszorg wordt betaald in ruil voor een relatief kleine ledenbijdrage. Dat is een verkeerd idee. De ziekenfondsen zijn niet meer dan een tussenschakel die overheidsgeld voor de zorg doorsluist naar de leden.

Ziekenfondsen zijn niet meer dan een tussenschakel

Daarvoor krijgen de acht grotere ziekenfondsen samen 1,3 miljard euro. Dat is veel geld voor zo’n eenvoudige opdracht. Zo’n vijftien jaar geleden sprak ik Guy Peeters, de toenmalige topman van de Socialistische Mutualiteiten. Hij stelde zich toen al vragen over de bestaansreden van zijn organisatie. Door de toenemende digitalisering zou het werk immers veel eenvoudiger worden. Er was op termijn gewoon veel minder personeel nodig, voorspelde hij. Nu is er geen sprake meer van existentiële vragen. In 2019-2023 is het personeel van die grote mutualiteiten zelfs met 700 personen toegenomen.

Hoe rijmt u deze personeelsuitbreiding van de ziekenfondsen dan met die automatisering?

Ze hebben zichzelf heruitgevonden. De ziekenfondsen innen 160 miljoen euro aan lidgelden, maar ze verdienen 335 miljoen met aanvullende- en hospitalisatieverzekeringen. De commerciële randactiviteiten van vroeger zijn nu core business.

Ze betalen in tegenstelling tot hun concurrenten van de private verzekeraars wel geen 9,7 procent verzekeringstaks, geen patrimonium- of vennootschapsbelasting. Het personeel van de ziekenfondsen wordt deels betaald door de belastingbetaler, maar het doet ook de marketing voor aanvullende verzekeringen. Er is geen gelijk speelveld met de privé.

De ziekenfondsen halen financieel voordeel uit de beslissingen die een administratie neemt

Solidaris is ook gelinkt aan de meer dan driehonderd Multipharma-apotheken, de grootste farmaketen van België, die concurrent Goed onlangs overnam van de Christelijke Mutualiteit. Ziekenfondsen bezitten ook optiek- en audiologieketens. Ze verhuren en verkopen medisch materiaal. Ze hebben ook bestuursmandaten in ziekenhuizen en woonzorgcentra. Zo kunnen ze invloed uitoefenen bij de aankoop bij een bevriend bedrijf van zijn producten en diensten. Dat is oneigenlijke concurrentie.

De ziekenfondsen presenteren zich als ‘neutrale behoeders’ van het zorgsysteem, maar halen ook financieel voordeel uit de beslissingen die een administratie neemt. Daarom kunnen ze beleidsmatig zwaar doorwegen. Zo ontstaan belangenconflicten.

En ze hebben financiële macht. De CM heeft een vermogen van 2,4 miljard. Solidaris beheert 1,4 miljard en Helan 700 miljoen. In 2018 onderzocht het Rekenhof de uitgaven van de ziekenfondsen. Door de weinig transparante geldstromen was een correcte doorlichting niet mogelijk. Hun boekhouding staat nu onder toezicht van de Controledienst voor de Ziekenfondsen. Een wet verbiedt de Controledienst om zijn documenten bekend te maken aan de media. Alsof het gaat over een staatsgeheim.

Begrotingsminister Vincent Van Peteghem (cd&v) verdedigde de ziekenfondsen en verwees naar het ‘angstbeeld van het Amerikaanse gezondheidssysteem’. Dat is duurder én slechter dan het Belgische. Een terechte vergelijking?

Het Amerikaanse gezondheidssysteem is zo duur omdat de farmaproducenten in de VS veel onderzoeks- en ontwikkelingsgeld steken in innovatie. Daarvan genieten niet alleen de Amerikanen, maar ook Europese patiënten. President Donald Trump heeft voor een deel gelijk als hij zegt dat de EU leeft op kap van de Amerikaanse gezondheidszorg.

Trump heeft voor een deel gelijk als hij zegt dat de EU leeft op kap van de Amerikaanse gezondheidszorg

België spendeert bijna 4 procent van het budget voor gezondheidszorg aan organisaties die de ziektekosten van patiënten terugbetalen. Dat gebeurt goedkoper in 21 Europese landen. We spenderen in België 11 procent van ons bbp aan gezondheidszorg, terwijl het gemiddelde van de OESO 9 procent bedraagt. Als we dat percentage in ons land kunnen bereiken, besparen we meer dan 13 miljard euro.

Onze gezondheidszorg barst uit zijn voegen door de overconsumptie. De Belgen nemen bijvoorbeeld veel meer maagzuurremmers dan in andere landen. Op twintig jaar is het gebruik meer dan verdrievoudigd, wat leidt tot gezondheidsrisico’s. Er is ook een overbehandeling bij immuuntherapieën.

Liefst een op de vier Belgen ouder dan 40 neemt cholesterolverlagers, wat het Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg ‘problematisch’ noemt. De uitgaven verdubbelden in vijf jaar tot een kwart miljard euro.

Het grote aantal langdurig zieken is een andere vorm van overconsumptie, die vorige week bijzonder actueel werd. Hoe is het zover kunnen komen?

Eind vorig jaar bleven er 576.000 mensen meer dan een jaar ziek thuis met een invaliditeitsuitkering, een stijging met 100.000. De 90.000 ambtenaren die met zo’n uitkering thuis blijven komen daar bovenop. De langdurig zieken kosten de sociale zekerheid jaarlijks 12 miljard euro. Een gigantisch bedrag. Geen enkel land in Europa heeft zo’n hoog aantal langdurig zieken.

Geen enkel land in Europa heeft zo’n hoog aantal langdurig zieken

De mutualiteiten zijn rechter en partij, omdat zij verantwoordelijk zijn voor de uitbetaling van die uitkering. De controle door het ziekenfonds loopt mank. Uit een steekproef van het Riziv bleek dat 59 procent van de gecontroleerde langdurig zieken wel degelijk arbeidsgeschikt waren.

Artsen van de ziekenfondsen eisten in 2020 dat een studie met een steekproef van het Riziv niet openbaar zou worden. CM-voorzitter Luc Van Gorp zei eerst dat ‘artsen’ onder elkaar hadden beslist om het niet naar buiten te brengen. Uiteindelijk bleek wel degelijk dat de artsen van de ziekenfondsen hadden gevraagd de cijfers niet bekend te maken. Er zijn duidelijk belangenconflicten.

Door de Groeinorm stijgen de gezondheidsuitgaven elk jaar met 2 procent en dat kan oplopen tot 2,5 procent. Is zo’n automatische verhoging elk jaar nog verdedigbaar?

Neen. In volle begrotingscrisis moet élke meeruitgave permanent worden geëvalueerd. Een principiële, jaarlijkse verhoging met een bepaald percentage boven op de inflatie is een budgettaire anomalie.

Het is de vraag of er aan die groeinorm politiek wel geraakt kan worden. Die 2 tot 2,5 procent jaargroei van de sociale zekerheid staat immers klaar en duidelijk in het regeerakkoord. Het was voor Les Engagés het hoofdargument om toe te treden tot Arizona. Het is de Heilige Koe van die partij om de coalitie in stand te blijven houden.

Guy Peeters

‘Ziekenfondsen worden fors vergoed om geld door te schuiven’