‘Adenauer an die Mauer!‘ — ‘Adenauer tegen de muur’. Die leuze scandeerden leden van de nationaalsocialistische paramilitaire Sturmabteilung (SA) omdat de toenmalige Oberbürgermeister van Keulen op 17 februari 1933 geweigerd had Adolf Hitler, de kersverse rijkskanselier, persoonlijk op de luchthaven van zijn stad welkom te heten.

Bovendien had Konrad Adenauer de hakenkruisvlaggen aan de Deutzer Brücke over de Rijn laten verwijderen. De 57-jarige katholieke politicus moest voor zijn veiligheid vrezen. Hij dook een jaar lang onder in de Abdij Maria Laach als ‘Bruder Konrad’. Pas daarna kon hij weer boven water komen, maar zijn politieke carrière leek met zijn afzetting als burgemeester definitief voorbij.

Ten tijde van het Derde Rijk leefde hij als vroeggepensioneerde in de luwte, vanaf 1935 in Rhöndorf vlak bij Bonn. Na de mislukte aanslag van 20 juli 1944 op Hitler werd hij door de Gestapo gearresteerd. Hij was wel niet bij de samenzwering betrokken, maar in de ogen van het NS-regime verdacht genoeg om niet langer op vrije voeten te mogen rondlopen. Met de hulp van een bevriende luchtmachtofficier wist hij te ontsnappen. Dat alles maakte dat hij na de oorlog een van de weinige mensen uit de vroegere bestuurlijke elite was die nog een ‘witte vest’ droegen.

Turbulente epochen

Toen de christendemocraat Adenauer op 16 september 1949 op de leeftijd van 73 benoemd werd tot kanselier van de pas opgerichte Bondsrepubliek Duitsland — de samensmelting van de Amerikaanse, Britse en Franse bezettingszones — had hij al drie turbulente ‘epochen’ uit de Duitse geschiedenis achter de rug: het Wilhelminische keizerrijk (1871-1918), de Republiek van Weimar (1919-1933) en het Derde Rijk (1933-1945). Hij zou zelf gestalte geven aan een vierde tijdperk, dat van een jonge Bondsrepubliek die haar weg zocht in Europa en de wereld.

Adenauer legde de stabiele fundamenten voor ‘zijn’ staat, de Bondsrepubliek

Er zijn vuistdikke biografieën over Adenauer verschenen. Zijn eerste grote biograaf, de politicoloog Hans-Peter Schwarz, noemde hem de ‘George Washington van de Bondsrepubliek’. Adenauer heeft nooit de wapens moeten hanteren, maar voor de rest heeft hij net zoals zijn Amerikaanse ‘voorbeeld’ de stabiele fundamenten gelegd voor ‘zijn’ staat, de Bondsrepubliek. Die worden met de ‘3W’ samengevat, namelijk Westbindung, Wiederbewaffnung, Wirtschaftswunder. Die drie aspecten zijn vandaag weer actueel geworden, sommige staan zelfs onder druk.

Stalin

In het verleden keek Duitsland nu eens naar het Westen, dan weer naar het Oosten, in het bijzonder naar Rusland. Die ‘Schaukelpolitik’ (schommelpolitiek) maakte dat het land niet tot rust kwam. Voor Adenauer moest dat stoppen. De Bondsrepubliek — vaak ook ‘West-Duitsland genoemd — moest verankerd worden in het Westen. ‘Westbindung’ betekende concreet deelname aan het Europese integratieproces, in de vorm van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS) en later de Europese Economische Gemeenschap (EEG). ‘Westbindung’ betekende ook lidmaatschap van de NAVO.

Dat laatste hield ook Wiederbewaffnung in, de oprichting van een West-Duits leger, de Bundeswehr, tien jaar na de oorlog. Jozef Stalin, de huisheer van het Kremlin, had de bui overigens zien hangen: in maart 1952 stelde hij voor de twee Duitse staten, de Bondsrepubliek en de DDR, te verenigen tot één neutraal ‘Gesamtdeutschland’.

Als echte Rijnlander wantrouwde Adenauer alles wat uit ‘het Oosten’ kwam

Meende Stalin wat hij zei? De Sovjets trokken zich alvast in 1955 uit het door de geallieerden bezette Oostenrijk terug op voorwaarde dat die staat neutraal zou worden, en dus tot geen enkel militair bondgenootschap zou behoren. Maar Adenauer wees de ‘Stalin-nota’ af. Hij verkoos de stabiliserende ‘Freiheit’ van West-Duitsland en niet de onzekere ‘Einheit’.

‘De terugkeer van de Tienduizend’

Als echte Rijnlander wantrouwde Adenauer alles wat uit ‘het Oosten’ kwam. Telkens hij op weg naar West-Berlijn de Elbe overstak, zei hij: ‘Vanaf hier begint Azië.’ Hij vreesde bij zijn vierdaags bezoek aan Moskou in september 1955 zelfs vergiftigd te worden en nam daarom zijn eigen koks mee. Maar dat bezoek was nodig om de laatste tienduizend Duitse krijgsgevangenen vrij te krijgen. De ‘Heimkehr der Zehntausend’ is in het collectieve geheugen blijven leven als zijn grootste verwezenlijking. Al was dat niet zozeer zijn grootste, maar misschien wel zijn meest menselijke.

De ‘Wiederbewaffnung’ stootte dan weer op veel protest. Vele burgers vonden het niet kunnen dat er weer Duitsers in een militair uniform zouden worden gestoken. Kritiek kwam er ook omdat hij zich liet bijstaan door ambtenaren of ministers met een ‘bruin verleden, zoals Hans Globke, die als jurist nog commentaren had opgesteld bij de ‘Nürnberger Rassengesetze’, de rassenwetten van het naziregime.

De herbewapening stootte op veel protest in Duitsland

Dat belette Adenauer niet om de verzoening met Israël na te streven met het verdrag van Luxemburg (1952) over de Wiedergutmachung. Hij timmerde ook aan een goede verstandhouding met ‘erfvijand’ Frankrijk. Het Élysée-verdrag van januari 1963 bezegelde de ‘deutsch-französische Freundschaft’ — ‘l’Amitié franco-allemande‘. Hij had al in 1919, als burgemeester van Keulen, bij de heroprichting van de universiteit, een lans gebroken voor ‘Völkerversöhnung und Völkergemeinschaft zum Heile Europas’, verzoening en gemeenschap tussen de volkeren.

Dat alles werd geschraagd door de economische opbloei van de Bondsrepubliek, het economische mirakel van de jaren 50, het Wirtschaftswunder dat geassocieerd wordt met Ludwig Erhard, Adenauers minister van Economische Zaken.

Bouwwerk

Adenauer regeerde als bondskanselier van 1949 tot oktober 1963. Hij kon zijn beleidsvisies erdoor drukken omdat hij telkens dankzij verpletterende verkiezingsoverwinningen alleen kon regeren en dus geen rekening moest houden met een grote en misschien eigenwillige coalitiepartner.

Voor de oorlog behoorde Adenauer tot de ‘Zentrumspartei’, de katholieke partij. De protestanten zaten toen verspreid over andere partijen. Na de oorlog verenigde hij beide obediënties in de boven-confessionele Christendemocratische Union (CDU), waarvan hij voorzitter bleef tot 1966, het jaar voor zijn overlijden.

De Bondsrepubliek die Adenauer schiep, kraakt vandaag in haar voegen

De sociaaldemocraat Willy Brandt (SPD), de vierde bondskanselier, noemde Adenauer de ‘Architect van de Bondsrepubliek’. Maar het bouwwerk dat Adenauer met zijn ‘drie Werktuigen’ schiep, kraakt vandaag in zijn voegen. De huidige regering van kanselier Friedrich Merz (CDU) maakt zich zorgen over de relatie met Washington. De economische kracht van de Bondsrepubliek is tanende door onrealistische klimaatmaatregelen en de-industrialisering. De bewapening wordt verder opgedreven, de regering heeft er gigantische schulden voor over.

Het Duitsland van Adenauer kenmerkte zich door cultureel-maatschappelijke cohesie. Die staat vandaag op losse schroeven door gebrekkige integratie en — sinds [[Angela Merkel — ongecontroleerde migratie.

Hans Globke

Konrad Adenauer, de ‘George Washington van de Bondsrepubliek’