‘Geert Wilders is niet uitgeteld.’ De PVV-leider kreeg in oktober dan wel een verkiezingsnederlaag te verwerken, zijn electorale basis blijft sterk. Dat denkt althans historicus en journalist Hans Wansink, gewezen redacteur van NRC Handelsblad en de Volkskrant. ‘Het nieuwe kabinet zal niet het kabinet worden van de grote vraagstukken, waaronder migratie en de overbevolking van Nederland. Ook daarom zal Wilders een electorale kracht blijven.’

Wansink (71) is een ancien van de Nederlandse journalistiek. Daarnaast is hij als historicus auteur van De Erfenis van Fortuyn (2004) en Het Land van Beatrix (2014). Recent verscheen Ontketend Nederland, zijn nieuwste geschiedenis van het moderne Nederland, van revolutiejaar 1966 tot en met de val van het kabinet-Schoof in 2025. Over de gedaantewisseling van zijn land, met in de hoofdrol emancipatiebewegingen, demografische kenteringen, populistische smaakmakers en, helaas, best wat politiek geweld.

Pim Fortuyn is een man die ook in politiek Vlaanderen nog altijd over de tongen gaat. Heeft Nederland, volgens u, geluisterd naar zijn waarschuwingen over islam en migratie?

Hans Wansink: Dat denk ik wel. Fortuyn brak natuurlijk door na de aanslagen van 11 september 2001 in New York. Die stelden ook het migratiedebat in Nederland op scherp. En hij was op dat moment de enige die zijn politieke campagne ophing aan het zogenaamde minderhedenvraagstuk. Aan het feit dat minderheden, moslims in het bijzonder, gebrekkig integreerden in de Nederlandse maatschappij. Een vraagstuk dat andere politici in Nederland liever uit de weg wilden gaan.

Dat bleek een succesvolle boodschap. Een succes waarvan hijzelf nooit ten volle zou genieten, want hij werd natuurlijk vermoord door de extreemlinkse milieuactivist Volkert Van der Graaf. Een succes ook dat hem niet toegewenst werd door de gevestigde orde. Zij vreesden namelijk dat Fortuyn als beleidsmaker met twee gewichten zou meten, dat hij moslimmigranten anders wilde behandelen dan Nederlanders of niet-moslimmigranten. Fortuyn wou ook artikel 1 van de Grondwet, de non-discriminatiebepaling, afschaffen. Dat is natuurlijk wel wat.

Na de dood van Fortuyn haalde zijn Lijst Pim Fortuyn (LPF) 26 zetels en werd ze de tweede partij in de Tweede Kamer.

Die partij zou hoe dan ook een mooie score hebben neergezet. Maar ja, de moord op Fortuyn heeft hem geen windeieren gelegd. Dat klinkt cynisch, maar het is wel zo. Dat net de man die het migratievraagstuk zo expliciet aan de kaak stelt vermoord wordt door een extreemlinkse activist, was een geweldige schok voor Nederland.

Migratie en integratie zouden nooit meer uit de schijnwerpers verdwijnen. En ze zouden ook belangrijker worden in de programma’s van de gevestigde partijen. Zo zou CDA-leider Jan Peter Balkenende tijdens de campagne standpunten van Fortuyn overnemen. De onthoofde LPF werd ook opgenomen in het eerste kabinet-Balkenende.

Migratie en integratie zouden nooit meer uit de schijnwerpers verdwijnen

Dat bleek een mislukking, omdat de populistische dynamiek snel de kop opstak. Fortuyn was niet in staat gebleken om capabele bestuurders te rekruteren voor zijn lijst. Het eerste kabinet-Balkenende viel al na acht maanden, en de LPF zou na een paar jaar ook weer uit de Tweede Kamer verdwijnen.

In 2003 volgde dan een klassieke centrumrechtse regering van het christendemocratische CDA, de rechts-liberale VVD en de liberale middenpartij D66, het tweede kabinet-Balkenende. Er heerste even een gevoel dat het, na het populistische intermezzo-Fortuyn, weer ‘business as usual’ kon worden. Niet dus.

In 2006, het jaar dat de Lijst Pim Fortuyn definitief uit de Tweede Kamer verdween, was daar plots de PVV van een jonge(re) Geert Wilders. Zijn parcours doet wat denken aan dat van Fortuyn.

Misschien leuk om te weten: toen Fortuyn de islamisering aan de orde stelde, vond toenmalig VVD-Kamerlid Wilders dat Fortuyn veel te ver ging (glimlacht). Het kan verkeren.

Toen Fortuyn de islamisering aan de orde stelde, vond Wilders dat hij veel te ver ging

De gelijkenissen tussen Wilders en zijn PVV en de LPF van Fortuyn zijn er natuurlijk wel. Ook Wilders boekte zijn succes bijna uitsluitend op de minderhedenproblematiek en de islam. En net als de LPF wist de PVV haar regeringsdeelname niet te verzilveren. Onder meer omdat Wilders er, net als Fortuyn, niet in geslaagd was om een kader van bestuurders rond zich te verzamelen die klaarstonden om de touwtjes in handen te nemen. Net als Fortuyn, moet ook Wilders nog steeds vrezen voor het eigen leven.

Het kabinet-Schoof moet vooral een teleurstelling zijn geweest voor de PVV’ers die plots van de macht konden proeven?

Niet enkel voor PVV’ers. In 2023 had je naast de PVV nog twee andere nieuwe of nieuwere populistische partijen. Beide partijen maakten samen met de PVV deel uit van het mislukte kabinet-Schoof: het Nieuw Sociaal Contract (NSC) van Pieter Omtzigt, dat in 2025 meteen weer uit de Tweede Kamer verdween, en de boerenpartij van Caroline van der Plas, die het platteland politiseerde tegen de Randstedelijke arrogantie, maar bij de verkiezingen van oktober ook aan zetels moest inboeten.

Populistische partijen, ze komen en gaan. Vandaag is er JA21, via Joost Eerdmans een rechtstreekse erfgenaam van Pim Fortuyn. En natuurlijk ook Forum voor Democratie van Thierry Baudet. Daarvan dachten veel mensen dat het een aflopend verhaal was, maar vandaag maakt die partij een tweede jeugd door. Onder meer dankzij een frisse jonge aanvoerster, Lidewij de Vos.

U noemt partijen als NSC van Pieter Omtzigt of JA21 van Joost Eerdmans ‘populistisch’. Dat is enigszins verrassend.

Ik bedoel daarmee dat zo’n partij opgehangen is aan één persoon; een persoon die problemen aan de orde stelt die door de gevestigde orde, het establishment, liever genegeerd worden. NSC draaide bijvoorbeeld volledig rond de persoon van Pieter Omtzigt, een man die als parlementslid een belangrijke rol had gespeeld bij het uitspitten van het Toeslagenschandaal. Populisme is ook zeker niet iets dat inherent ‘rechts’ is; er zijn ook links-populistische partijen en bewegingen.

Populisme is zeker niet iets dat inherent ‘rechts’ is

De Nederlandse Leefbaarheidsbeweging van de jaren 90 was zo’n voorbeeld. Die maakte op lokaal niveau furore. Tot die strekking behoorde trouwens ook Fortuyn: ‘Leefbaar Nederland’. Maar de Leefbaarheidsbeweging is op dat minderhedenvraagstuk uit elkaar geknald. Of nog een ander interessant voorbeeld: het D66 van zo’n 60 jaar geleden. Dat kon je toen ook ‘beschaafd populistisch’ noemen. De eerste uitgave van D66, vandaag geleid door Rob Jetten, wou ook het toenmalige politiek bestel opblazen. De toenmalige standpunten van D66 over staatsrechtelijke hervorming vind je nu bij het Forum voor Democratie.

Heeft Geert Wilders gepiekt, denkt u? Is het beste voorbij?

De problemen die Wilders aankaart zijn natuurlijk niet verdwenen, integendeel. Nederland is overbevolkt, nog meer dan België. Zestig jaar geleden waren we met 12 miljoen, en dat vonden veel mensen toen eigenlijk al te veel. Vandaag is dat 18 miljoen. Nederland loopt daardoor vast op allerlei vlakken, zoals wonen en mobiliteit. Jonge mensen kunnen geen huis kopen, de wegen staan vol met wagens en de treinen zitten overvol. Dat is niet houdbaar. Daar kan geen enkele partij nog omheen, ook de formerende niet.

Nederland is overbevolkt, daar kan geen enkele partij nog omheen

Wilders zal ook daarom niet verdwijnen, want migratie is de belangrijkste reden waarom Nederland overvol zit. Ook heeft hij een stabiele aanhang opgebouwd onder lager opgeleide Nederlanders en mensen met een eerder bescheiden inkomen. De vroegere sociaaldemocratische achterban, die nu PVV stemt. Wilders is niet uitgespeeld. Al zal zijn rol in de toekomst denk ik beperkt blijven tot die van rechtse oppositieleider; opnieuw besturen lijkt me onwaarschijnlijk.

Daarom lijken de keuzes van JA21 zo relevant. Forum voor Democratie wordt net als de PVV uitgesloten van de macht, maar de lijst van Joost Eerdmans niet. JA21 lijkt de beste hoop voor de rechtse Nederlander.

Er bestaat geen echt ‘cordon sanitaire’ tegen JA21, dat klopt. Eerdmans is dan ook een man die goed op zijn woorden let, niet nodeloos provoceert en overal welkom blijft. Maar als JA21 op de ene of de andere manier deel uitmaakt van de volgende coalitie, zal ze als kleinste partij maar weinig van haar programma kunnen verwezenlijken. Daarvan zouden Wilders en Baudet weer kunnen profiteren. En zo zou het wel eens snel gedaan kunnen zijn met JA21.

De kans is reëel dat Nederland een minderheidskabinet krijgt van D66, VVD en CDA. Een kabinet dat dan afhankelijk van het onderwerp over links of over rechts moet. In zo’n constructie zou Eerdmans een zekere afstand kunnen bewaren tot het kabinet, al is het waarschijnlijk dat Jetten geregeld bij hem zal aankloppen voor steun. Maar goed, dat blijft nog net iets anders dan volledig mee in het bad zitten.

De tandem die het nieuwe kabinet moet stutten, lijkt die van het links-liberale D66 van Rob Jetten en het christendemocratische CDA van Henri Bontenbal. Wat verwacht u?

Ik vrees dat zo’n kabinet een zesde kabinet-Rutte wordt, maar dan zonder Mark Rutte. Een zouteloos kabinet dat zijn programma ontleent aan wat topambtenaren hebben bedisseld, wat planbureaus hebben bedacht. En natuurlijk ook binnen het kader van Brussel en de Europese Centrale Bank. Het heeft er daarom alle schijn van dat de grote vraagstukken, zoals de overbevolking van Nederland, enkel beheerd zullen worden, maar niet werkelijk aangepakt.

Het heeft er alle schijn van dat de grote vraagstukken enkel beheerd zullen worden

Nederlandse kabinetsformaties zijn een soort van black box: kiezers weten niet wat er gebeurt, wat er besproken wordt. En aan het einde van de rit durft wat er besloten werd wel eens sterk afwijken van de kiescampagne en de verkiezingsuitslag. De vertrouwenscrisis tussen de Nederlandse kiezer en de gevestigde partijen lijkt daardoor te zullen worden bestendigd.

In België vestigen sommige centrumrechtse politici hun hoop op een Europese, moderne islam. Een islam die deel uitmaakt van de Europese identiteit. Is dat een discours dat ook terug te vinden is bij CDA of VVD?

Op links zie je natuurlijk dat de islam omarmd wordt als deel van de multiculturele samenleving. Partijen als VVD en CDA hopen daarentegen dat de islam niet al te veel gepolitiseerd wordt. En wel omdat zij, denk ik, ervan uitgaan dat de derde en vierde generaties van families met een islamitische achtergrond wel vanzelf integreren. Dat de problemen zich dus vanzelf oplossen. Op eenzelfde manier dat, bijvoorbeeld, de katholieken zich emancipeerden.

Ik vrees dat die hoop toch wat ijdel is. Moslimvrouwen die hun geloof willen afvallen, komen ook in Nederland in de problemen. Mensen als Ayaan Hirsi Ali worden als het ware het land uitgejaagd. Geweld, intimidatie, voorbeelden van eerwraak. CDA en VVD vinden dat soort zaken natuurlijk een schande, maar ze willen er ook geen speerpunt van maken. Ook daarom zal Geert Wilders een belangrijke electorale kracht blijven.

Hans Wansink

Journalist Hans Wansink: ‘Geert Wilders is niet uitgeteld’