De Duitsers zijn erg trots op hun ‘Grundgesetz’ (grondwet). Zozeer zelfs dat sommige politieke denkers gewag maken van ‘Verfassungspatriotismus’, een patriottisme dat gevoed wordt door een geloof in de grondwettelijke orde in plaats van de natie als taal- en cultuurgemeenschap.

Duitsland houdt met zijn ‘Erinnerungskultur’ de herinnering aan de misdaden van het nationaalsocialisme (NS) wakker. Die ‘verwerking van het verleden’ schraagt een ‘freiheitlich-demokratische Grundordnung‘, die universele waarden verkondigt en huiverig staat tegenover nationaal zelfbewustzijn. Ze is alomtegenwoordig in herdenkingsmomenten voor de officieren van ‘der 20. Juli’ (de aanslag op Hitler in 1944, red.) zoals Stauffenberg en Friedrich Olbricht, in velerlei televisiedocumentaires en publicaties over het Derde Rijk en in de tot ‘Gedenkstätte’’ omgebouwde concentratiekampen.

De bedoeling is duidelijk: aantonen dat de Bondsrepubliek een tegenmodel voor de dictatuur is en permanent werkt aan het levendig houden van de democratie. Ook in de DDR, die ik in 1988 met een delegatie van ‘het Verbond van Belgische Germanisten’ tweemaal bezocht, vielen me bordjes op die herinnerden aan opposanten van het NS-regime. Uiteraard was de ‘Erinnerungskultur’ in de DDR verengd tot het communistische verzet. Ze moest de DDR legitimeren als de antifascistische staat bij uitstek.

‘De schaduwzijden van het verleden’

De Erinnerungskultur van de Bondsrepubliek Duitsland wekt bewondering, tenminste in de westerse wereld. Er is geen enkel ander land in de wereld dat zo scherp de schijnwerpers richt op de schaduwzijden van zijn verleden. Misschien willen andere landen dat niet in die mate omdat ze vrezen oude wonden open te rijten – denk aan Spanje waar de herinnering aan de Spaanse Burgeroorlog nog altijd pijnlijk nawerkt. Of misschien ook omdat er gevreesd wordt voor een krenking van de eigen nationale trots, denk aan Turkije waar nog altijd een taboe rust op de Armeense genocide.

De ‘Erinnerungskultur’ in Duitsland nestelde zich in een democratisch bewustwordingsproces, maar ze bergt ook de ‘angst voor de eigen natie’ in zich

De ‘Erinnerungskultur’ in Duitsland nestelde zich in een democratisch bewustwordingsproces, maar ze bergt ook de ‘angst voor de eigen natie’ in zich. Denk aan de naoorlogse debatten over ‘collectieve schuld’ en ‘collectieve schaamte’ over de misdaden van het NS-regime. De niet-Duitser valt de schroom van de Duitsers op tegenover alles wat de natie betreft. Wat in elk ander land de ‘nationale feestdag’ genoemd wordt, heet bij hen heel prozaïsch ‘Tag der Deutschen Einheit’.

De ‘Geest van Frankfurt’

Tegelijk herinnert de benaming aan de verstrengeling van eenheid en vrijheid, of eenheid en democratie, zoals die zich de laatste twee eeuwen op Duitse bodem gemanifesteerd heeft. De revolutie van 1848 is daar een bewijs van. Dat historische gebeuren waarin de vlammen van de vrijheid opflakkerden, eigent zich op adequate wijze als herdenkingsritueel voor de Bondsrepubliek.

Het idealisme en de debatten van revolutionairen zoals de legendarische Heinrich von Gagern in de Paulskirche, het toenmalige parlement in Frankfurt, spreken er nog altijd tot de verbeelding. Een blijvende erfenis van 1848 zijn de ‘Grundrechte’, de basisrechten die hun weg vonden naar de grondwet van de Republiek van Weimar (1919-33), evenals Zwart-Rood-Goud, de kleuren van de vlag die er zich toen verder bestendigde als het symbool van de Duitse natie.

Elk jaar wordt in de Paulskirche de Friedenspreis des Deutschen Buchhandels uitgereikt aan een intellectueel die zich verdienstelijk heeft gemaakt voor de vrede en/of de vrijheid. Daarmee knoopt de gevestigde orde van de Bondsrepubliek aan bij de ‘Geest van Frankfurt’.

Volksopstand

Een ander merkwaardig ritueel was vroeger de viering van ‘der 17. Juni’ als ‘Tag der deutschen Einheit’ (met een kleine ‘d’). Merkwaardig in die zin dat de ene staat, de oude Bondsrepuliek, een volksopstand in de andere staat, de DDR, vierde als iets eigens. Ook al bleef onder historici de discussie woeden over de vraag of die opstand op 17 juni 1953 gedreven werd door een verlangen van de DDR-burgers naar vrijheid én Duitse eenheid, dan wel door het verlangen naar vrijheid en materiële vooruitgang. De kwestie was wetenschappelijk nog altijd onbeslist toen die ‘Staatsfeiertag’ afgelost werd door ‘der 3. Oktober’ als Tag der Deutschen Einheit (met een grote ‘D’).

Debat en polemiek

Ook de debatcultuur in Duitsland kan als een ritueel in figuurlijke zin opgevat worden. De oude Bondsrepubliek kende heel wat intense debatten onder de beoefenaars van de geesteswetenschappen, bijvoorbeeld de Fischer-Kontroverse over de vraag of Duitsland als enige schuldig was aan het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Of de ‘Historikerstreit’ over de stelling van Ernst Nolte dat ‘de Holocaust een reactie op de Goelag’ geweest zou zijn.

De debatcultuur lijkt de laatste jaren verdrongen te zijn

Die debatcultuur lijkt de laatste jaren verdrongen te zijn door polemieken die door politici, journalisten, ‘public intellectuals’ uitgevochten worden in praatprogramma’s, de kranten en de sociale media en in enkele ophefmakende parlementaire debatten. Maar de grote, door intellectuele, geesteswetenschappelijke spankracht gedragen debatten: waar zijn ze gebleven?

‘Betogingen tegen rechts’

In het huidige democratische bestel van Duitsland merken we dat andere vormen van ritueel handelen meer manifest worden. Het klopt dat het betogen door verontruste burgers deel uitmaakt van het DNA van de Duitse samenleving. Denken we maar aan de manifestaties tegen de herbewapening van West-Duitsland begin jaren 50, of de grote vredesdemonstraties rond Pasen, de ‘Ostermärsche’.

Het ‘ritueel’ van ‘Demos gegen rechts’ vervangt meer en meer de argumentatie

Zulke rituele vormen van engagement haken zich vandaag vooral vast aan de ‘Kampf gegen rechts’, waarbij rechts als het ware gelijkgesteld wordt met of als codewoord voor extreemrechts geldt. Ze treden haast reflexmatig op als de partij Alternative für Deutschland (AfD) in het geding is. Het ‘ritueel’ van ‘Demos gegen rechts’ vervangt meer en meer de argumentatie. De straat overklast de intellectuele arena. Zo wordt ook het inhoudelijke verschil tussen rechts en extreemrechts semantisch weggeveegd in dat eigensoortige ritueel.

De woelige geschiedenis van Duitsland maakt dat de ritualisering van het herdenken in de Bondsrepubliek ook een emotioneel geladen inhoud draagt. Die gevoeligheid ontlaadt zich vaak in radicaliteit in woord en daad. Wie afwijkt van wat in Duitsland geprezen wordt als ‘unsere Demokratie’, geldt als ‘rechts’ en loopt gevaar de sociale dood te sterven.

Heinrich von Gagern

Ulrike Meinhof: van journaliste tot terroriste

De Duitse ‘angst voor de eigen natie’