Wie dacht dat Syrië na de exit van dictator Bashar al-Assad meteen een pak rustiger zou worden is eraan voor de moeite. Iets meer dan een jaar na de vliegensvlugge opmars van rebellen richting de belangrijkste steden en de daaropvolgende val van het regime, is de rust allerminst teruggekeerd. Al beweegt het land wel in de juiste richting.

In het zuiden lopen de spanningen op tussen de Druzen en het nieuwe regime van de voormalige rebellenleider Ahmed al-Sharaa. Daar begonnen in april vorig jaar gewapende groeperingen, waaronder Bedoeïenen en Druzen, het tegen elkaar op te nemen. De situatie escaleerde, waarbij leiders van de Druzengemeenschap de nieuwe overheid de schuld gaven het geweld op te poken. Vooral burgers werden het slachtoffer van de conflicten. Zo zouden overheidstroepen patiënten van het ziekenhuis van Suwayda hebben geëxecuteerd en werden vrouwen en kinderen ontvoerd, verkracht en vermoord.

Uiteindelijk kon het regime de strijdende partijen rond de onderhandelingstafel brengen om een staakt-het-vuren te bespreken. Hoewel het geweld vandaag is gestopt, betwijfelt niemand dat het vredesbestand erg fragiel is. Eén van de drie religieuze leiders van de Druzen, Hikmat al-Hijri, verzet zich nog steeds tegen het nieuwe regime in Damascus, en herhaalt dat hij en zijn volgelingen ‘onafscheidelijk deel zijn van Israël’, waar nog een grote Druzengemeenschap leeft.

IS-strijders op vrije voeten

In het noorden zijn het dan weer de Syrian Democratic Forces (SDF), een gewapende groepering onder leiding van de Koerden, die zich verzetten tegen het nieuwe regime dat volgens hen gemaakte afspraken niet nakomt. De Koerden speelden een belangrijke rol in de strijd tegen IS, waarbij ze gesteund werden door de Amerikanen, en hoopten als beloning daarvoor grondgebied toegewezen te krijgen om de staat Koerdistan op te stichten. Na de blitzkrieg tegen Assad kwam er echter ruis op de lijn tussen het nieuwe regime en de SDF. De opperbevelhebber van de SDF, Mazloum Abdi, gaf aan al-Sharaa zijn akkoord om deel uit te maken van het nieuwe Syrische regime, maar de groepering kwam daar later op terug.

In de maanden na de val van het Assad-regime zaten de SDF en de nieuwe regering verschillende keren rond tafel, maar telkens zonder concreet resultaat. Turkije, dat als de dood is voor een Koerdische staat, zette hevig druk op het regime van al-Sharaa. Daarnaast integreerde het Syrian National Army (SNA), de groepering die onder aansturen van Turkije jarenlang een gruwelijke oorlog uitvocht tegen de Koerden, wel in het nieuwe Syrische leger. Plots zij aan zij vechten met de aartsvijanden is voor de SDF een brug te ver.

De Koerden speelden een belangrijke rol in de strijd tegen IS en hoopten als beloning daarvoor grondgebied toegewezen te krijgen om de staat Koerdistan op te stichten

Daarop ving het Syrische regime halverwege januari 2026 een offensief aan in het noorden van het land, erop gericht om ook de laatste delen van het Syrische grondgebied te veroveren op de SDF. Midden tussen de strijdende partijen liggen verschillende gevangenissen waar IS-strijders en hun families opgesloten zaten. Alleen al in al-Hol zaten 24.000 mensen gevangen op het moment dat de SDF zich terugtrok, waardoor ze plots op vrije voeten kwamen. Intussen lijkt die crisis ingedamd. Het gros van de ontsnapte IS-strijders werd opnieuw opgesloten, zeker 7.000 worden door het Amerikaanse leger overgebracht naar gevangenissen in Irak.

Op 20 januari tekenden beide strijdende partijen uiteindelijk een staakt-het-vuren, tien dagen later vervelde dat tot een stabielere wapenstilstand. Nu gaan de Koerden toch akkoord om toe te treden tot het Syrische leger. Het regime zal daarnaast delen van de Koerdische instellingen absorberen. Syrië vond een tussenoplossing om de Koerden aan boord te brengen. Zo zal binnen het Syrische leger een nieuwe divisie worden opgericht (een formatie van zo’n 10.000 tot 25.000 militairen), waarin alle bestaande Koerdische eenheden worden ondergebracht. Daarnaast belooft het vredesakkoord ook ‘burgerlijke en onderwijsrechten voor de Koerden, en een garantie voor de terugkeer van vluchtelingen’.

Strijd met nalatenschap Assad

Met dat akkoord lijken de grootste euvels nu achter de rug. Tegelijk heeft Syrië wel nog een lange weg te gaan. De dictator is dan wel gevlucht, zijn nalatenschap blijft. Zo heeft de Syrische regering het afgelopen jaar vooral fors ingezet op de heropbouw van een basisbureaucratie: overheidsagentschappen, toezichtsorganen, rechtbanken, maar net zo goed gemeente- of stadsbesturen, moeten terug worden opgebouwd, zowel de infrastructuur als structuur.

En dan zijn er nog hervormingen in het veiligheidsapparaat. Uit een verzameling van rebellengroepen met duizend-en-één ideologieën en overtuigingen moeten een coherent leger en politiemacht worden uitgebouwd, terwijl de aanwezige onrust in het land elk moment kan escaleren, en organisaties als IS een permanente dreiging vormen. In dat klimaat is het niet onwaarschijnlijk dat een opportunistische generaal uit het leger van Assad zijn voormalige strijdmakkers verzamelt om zelf de nieuwe realiteit uit te dagen.

Achter de schermen vecht men nog een strijd uit met de nalatenschap van Assad, in de vorm van talloze veiligheidsonderzoeken naar overheidspersoneel en leden van het veiligheidsapparaat. Maar ook justitie moet nog verder worden uitgebouwd: een nieuwe grondwet is er nog niet, en het Syrische gerecht ontbreekt de nodige juridische artikels om oorlogscriminelen voor een rechtbank te dagen en te straffen. Syrië beweegt dus wel in de juiste richting, van een stabiele staat is evenwel nog geen sprake.

Hikmat al-Hijri

Syrië: een nieuwe failed state of toch een echt land?