‘Ik denk dat dit het begin van het einde van het Iraanse gruwelregime is.’ Keyvan Shahbazi was amper 19 toen hij zijn geboorteland Iran ontvluchtte. Intussen woont hij al decennialang in Nederland. Hij onderhoudt nauwe contacten met de oppositie in én buiten Iran. Nu de top van het Iraanse regime deels onthoofd werd door de Israëlische militaire acties, toont hij zich gematigd optimistisch over de toekomst.

‘Ook hier in Nederland kijk ik al 43 jaar over mijn schouder’, geeft Shahbazi aan. ‘Enkele Iraanse dissidenten werden hier de voorbije jaren letterlijk voor hun eigen voordeur geëxecuteerd door mensen die handelden in opdracht van Teheran.’

Het zegt iets over de lange tentakels van dat islamistische regime, dat de voorbije jaren in eigen land vele tiendduizenden mensen folterde, liet verdwijnen of executeerde. Shanbazi zelf werd als tiener in de gevangenis nog gefolterd door Ibrahim Raisi, de man die het later tot president zou schoppen en vorig jaar in een mysterieus helikopterongeluk om het leven kwam.

Wat doet u geloven dat het regime ditmaal écht op zijn laatste benen loopt? Ook de voorbije jaren kwam de bevolking al regelmatig in opstand. Dat verzet werd telkens opnieuw bloedig de kop ingedrukt.

Keyvan Shahbazi: ‘Ik zie geen toekomst meer voor dit regime. Het zal wellicht nog even duren, maar Israël heeft nu de juiste omstandigheden gecreëerd voor een revolte.’

‘Onderschat vooral ook de psychologische impact niet van wat de voorbije dagen gebeurd is. Op enkele dagen tijd heeft Israël het de machtshebbers in Teheran echt gekleineerd, belachelijk gemaakt. Hun eigen mensen vermoorden omdat ze weigerden een hoofddoek te dragen, dat konden ze wel. Maar hun aartsvijand toont nu aan hoe onmachtig ze eigenlijk zijn.’

U onderhoudt dagelijks contacten met mensen in Iran. Wat leerden die u de voorbije dagen?

‘De situatie is enigszins diffuus en het kan eigenlijk nog alle kanten uit. Veel zal afhangen van de manier waarop Israël zijn militaire acties tegen Iran de volgende dagen vorm zal geven. Tot nog toe gingen ze daarbij heel voorzichtig te werk en waarschuwden ze de bevolking nadrukkelijk over hun mogelijke doelwitten en bombardementen.’

Israël probeert de Iraanse burgerbevolking echt te sparen

‘Ik ontving vanmorgen nog een filmpje waarop te zien is hoe Israël wacht met het uitschakelen van een lanceerinstallatie op een vrachtwagen tot die het stedelijke gebied verlaten heeft. De Israëli’s proberen de burgerbevolking dus echt te sparen. Voorlopig is er geen sprake van dat Teheran zomaar in vuur en vlam wordt gezet. Vrienden in Iran vertellen me zelf ook dat ze zich relatief veilig voelen zolang ze uit de buurt van militaire bases of kazernes van de Revolutionaire Garde kunnen blijven.’

Gelooft de bevolking zelf ook echt in de regimewissel die Israël nastreeft, denkt u? Of willen zij nu toch vooral zichzelf en hun familie in leven houden?

‘Er leeft enorm veel leedvermaak over de topfiguren van het regime die nu in de tang worden genomen en één voor één worden geliquideerd, niet zelden in hun eigen appartement. Als er daarbij ook al “gewone” burgers om het leven komen, dan gaat het haast altijd om figuren die het regime zelf ook steunden. Anders kan je in Teheran nooit in dezelfde gebouwen als die topfiguren wonen.’

Als in Iran nu opstanden uitbreken, hebben die een reële slaagkans

‘Aan de verhalen over de vele burgerdoden moet je dus niet al te veel geloof hechten. Dat is vooral het narratief dat nu vanuit Teheran wordt ingezet om de internationale druk op Israël te verhogen. We weten intussen dat er voor een regimewissel naast binnenlandse druk ook bijna altijd nood is aan een gunstige internationale context. Die is er nu ook, voor het eerst in vele jaren.’

‘Tot nog toe toonden westerse regeringen zich niet bereid om het regime in Teheran ook echt klem te zetten. Dat raam staat nu wél op een kier. Mochten er in Iran zelf ook opstanden uitbreken, dan hebben die ook een reële slaagkans.’

Ondanks de nietsontziende repressie?

‘Die repressie is voor de Iraanse bevolking al ruim 45 jaar een constante, maar het volstaat om op sociale media wat filmpjes te bekijken van de voorbije dagen. Daarop is dan bijvoorbeeld te zien hoe mensen ’s avonds als het donker is op hun balkons of daken “dood aan de islamitische republiek” schreeuwen. De bereidheid om in opstand te komen is er dus zeker.’

De Amerikaanse president Donald Trump dreigt intussen met Amerikaanse bombardementen. Daarbij komen nadrukkelijk de ondergrondse nucleaire installaties in het vizier die Israël niet zelf kan vernietigen. Kan een mogelijke Amerikaanse interventie de zaak versnellen, of zou die net contraproductief kunnen uitvallen?

‘Donald Trump is onvoorspelbaar en wil enkel maar zijn eigen imago en presidentschap meer glans geven. Voor Israël ligt dat toch heel anders. Zij beseffen heel goed dat ze dit regime definitief moeten uitschakelen met het oog op hun eigen veiligheid. En ze beseffen dat de omstandigheden daarvoor nooit eerder zo gunstig waren.’

De Israëli’s weten heel goed dat ze de Iraanse bevolking mee hebben

‘Daarnaast weten de Israëli’s ook heel goed dat ze de Iraanse bevolking nu mee hebben. Zij zijn daarin veel realistischer dan de Amerikanen. Ik denk dat je de mogelijke vernietiging van de ondergrondse nucleaire installatie in Fordow los moet zien van de omverwerping van het regime. Het ene kan perfect zonder het andere, ook al omdat Israël heel goed beseft dat een eventueel nieuw regime die installatie ook meteen zal ontmantelen.’

Waarom heeft Israël precies nu zo zwaar toegeslagen volgens u? Waren er omstandigheden in Iran zelf die daartoe hebben bijgedragen? Of was het toch het vooruitzicht van een mogelijke nucleaire deal tussen Washington en Teheran dat Tel Aviv tot actie heeft aangezet?

‘In eerste instantie is de houding van Israël ten aanzien van zijn vijanden veranderd na 7 oktober. In plaats van de kat uit de boom te kijken, schakelen zij die vijanden nu actief één voor één uit.’

‘Daarnaast denk ik dat het intussen wel duidelijk was geworden dat de onderhandelingen over een nucleaire deal tussen de Verenigde Staten en Iran nergens toe zouden leiden. De algemene verwachting was dat de mislukking van die onderhandelingen afgelopen zondag ook formeel zou worden bekendgemaakt. Israël heeft daar heel slim op ingespeeld door net daarvoor aan te vallen, op een moment dat het regime in Teheran zich nog enigszins veilig achtte.’

Niemand begrijpt hoe de Israëli’s erin geslaagd zijn om zoveel absolute topfiguren in één klap uit te schakelen?

‘U moet weten dat er in Israël 250.000 Iraniërs wonen, allemaal opposanten van het regime. Daarnaast woont er in Iran ook een belangrijke joodse gemeenschap, mensen die de taal en het land kennen en zich heel onzichtbaar kunnen maken.’

‘Niet voor niets kwam ik de voorbije jaren op sociale media ook tal van oproepen van de Mossad tegen – in het Perzisch – waarbij Iraniërs die in de buurt van militaire installaties of regeringsinstanties werkten of woonden werden opgeroepen zich te melden. Zo heeft de Mossad veel mollen kunnen aanwerven, ook al omdat de onvrede over het regime natuurlijk heel groot was.’

Stel dat het regime effectief valt, wie kan het machtsvacuüm dan opvullen? Of moeten we vrezen voor pure chaos en anarchie?

‘Je kan Iran echt niet vergelijken met landen zoals Afghanistan, Irak of Syrië. Dat zijn stuk voor stuk kunstmatige staten, terwijl Iran al ruim 2000 jaar een min of meer homogeen geheel vormt. Het land zal niet uit elkaar vallen.’

Iran zal niet uit elkaar vallen

‘Momenteel pretendeert de zoon van de in 1979 verdreven sjah de macht te kunnen overnemen, maar voor hem zie ik hoogstens een rol weggelegd als overgangsfiguur. Daarnaast heb je in het land zelf ook nog een groot aantal mensen die de voorbije jaren hun strepen verdiend hebben als mensenrechtenactivist en zo ook steun genieten onder de bevolking. De vrees voor chaos en anarchie is vooral een angstscenario dat het regime nu zelf aanwakkert.’

Wat moeten we ons vandaag eigenlijk nog voorstellen bij dat regime, nu zoveel topfiguren werden uitgeschakeld? En welke rol speelt de oude religieuze leider Khamenei nog?

‘Volgens de laatste berichten zou hij nu zijn eigen zoon naar voren hebben geschoven, ook al een behoorlijk extremistisch figuur. Je mag er niet aan denken dat zo iemand, die gelooft dat hij de komst van de messias kan bespoedigen door de wereld in chaos te storten, toegang zou krijgen tot atoomwapens.’

‘Ik hoorde nu ook dat Khamenei een groot aantal van zijn militaire bevoegdheden zou hebben overgedragen aan een soort raad van de Revolutionaire Garde. Dit betekent dus dat hij voor de dagelijkse beslissingen niet langer geraadpleegd wordt.’

In het volgende nummer van Doorbraak Magazine — dat eind volgende week in de winkel ligt — leest u een uitgebreid interview met Keyvan Shahbazi over het oprukkende islamisme in zijn tweede vaderland Nederland.

Ibrahim Raisi

‘Raam voor machtswissel in Teheran staat nu echt op een kier’