VTM staat vooral bekend als de zender van realityshows, datingprogramma’s en ‘shiny floor’ shows. Daar zou dit najaar wel eens verandering in kunnen komen met programma’s die volgens de aankondiging maatschappelijk relevanter worden, met ‘verhalen die er toe doen’. Meest prangende voorbeeld: De Nonnen. Een programma als een mokerslag.

In vier afleveringen laat productiehuis/uitgever Borgerhoff & Lamberigts veertien getuigen aan het woord over misbruik door nonnen in weeshuizen en internaten. Het opzet doet sterk denken aan de reeks Godvergeten uit 2023, waarin slachtoffers over misbruik door geestelijken in het algemeen spraken.

En inderdaad: ook in deze reeks duikt de onvermijdelijke Rik Devillé op, de oprichter van de vzw Mensenrechten in de kerk. In de eerste aflevering draagt hij weinig bij, behalve dan de vraag stellen: ‘Zo’n misbruik doe je kinderen toch niet aan? Hoe komt het dat die vrouwen dat niet inzien?’ Tsja, die vraag hadden we zelf ook al wel bedacht bij het bekijken van de gruwelijke getuigenissen.

Emotionele marteling

Het is een zwakte die je de documentairereeks kan verwijten: ze werpt veel vragen op, maar biedt weinig antwoorden. Aan de getuigen ligt dat alvast niet. Wat zij vertellen is aangrijpend en de soms zichtbare emoties laten niets aan de verbeelding over. Het is duidelijk dat het misbruik hun leven getekend heeft, tot op vandaag. ‘Fysiek misbruik, daar kan je van genezen, maar emotionele marteling, dat overwinnen is veel lastiger’, zegt Ines Keyaert, professor en expert geweld aan de UGent en het UZGent.

De eerste getuige in De Nonnen is Steven, amper 44 jaar. Zo lang is dat niet geleden.

Vooraf dachten wij nog even dat het om heel oude verhalen zou gaan, over heel andere tijden, toen kinderen ook thuis nog wel eens klap kregen en de meester soms aan hun oren trok. Beelden uit de film De Witte van Zichem kwamen ons daarbij voor ogen. Maar dat verhaal speelde zich af in 1901, terwijl de allereerste getuige die we in De Nonnen te zien krijgen de amper 44-jarige Steve is. Hij praat over zijn verblijf in Ster Der Zee van 1986 tot 1988. De vakantiekolonie die door het jaar ook een opvanghuis was voor ‘kinderen in moeilijke omstandigheden’, heeft nog in die functie bestaan tot 1990. Zo lang is dat dus ook weer niet geleden.

Zelfmoord

Een andere markante getuige, tegen het einde van aflevering 1, is de 63-jarige Erik, door de jeugdrechter in 1967 geplaatst in kindertehuis Sint-Vincentius in het Limburgse Zelem. Waar de verhalen tot dan toe gingen over (weliswaar afschuwelijke) lijfstraffen en vernederingen, wordt de getuigenis van Erik over Zelem nog een stuk erger. Plots gaat het over ‘verdachte’ overlijdens, zelfmoorden en zelfs ‘anonieme graven’ op het lokale kerkhof.

Aangezien er destijds tot zeshonderd jongens en meisjes — strikt gescheiden — verbleven in Sint-Vincentius, is het absoluut niet onwaarschijnlijk dat er inderdaad enkelen tijdens hun verblijf in diverse omstandigheden gestorven zijn. Zeker zelfmoord lijkt ons plausibel, vanwege de aanhoudende emotionele en fysieke terreur door de zusters én door oudere kinderen.

We zitten met een doodlopend spoor, een halve waarheid, maar we kunnen er niks mee.

Maar hier wordt geïnsinueerd dat er nog meer aan de hand was. Her en der verschenen ook al verhalen over begraven baby’s, of over een non die een kind zodanig ten val bracht dat het ter plekke overleed. Het probleem is dat dit schokkende gegeven in De Nonnen beperkt blijft tot insinuatie en ‘van horen zeggen’. Dat beseft getuige Erik zelf trouwens ook. ‘We zitten met een doodlopend spoor, een halve waarheid, maar we kunnen er niks mee’, besluit hij. Een gevoel waar je als kijker ook mee zit.

We mogen hopen dat het programma niet zonder gevolgen blijft en justitie er grondig werk van maakt om zulke beschuldigingen te onderzoeken en de waarheid aan het licht te brengen. Misschien moet er weer een onderzoekscommissie aan het werk.

Verder wensen we iedereen die gelijkaardig misbruik van ver of dichtbij heeft moeten meemaken alle moed, alle steun en heel veel sterkte toe om dat verwerkt te krijgen.

De Nonnen, eerder al achter betaalmuur, is sinds dinsdag 23 september wekelijks te zien op VTM en bij VTMGo.

Ines Keyaert

‘De Nonnen’ en de wegwerpkinderen