‘Dit kabinet heeft het verprutst.’ Aan het woord is Michiel Hoogeveen, oud- Europarlementslid van het Nederlandse JA21. Na tegenvallende verkiezingsjaren 2023 en 2024 kennen de conservatief-liberalen een opmerkelijke remonte, althans in de peilingen.

Dat is volgens Hoogeveen, vandaag aan de slag als adviseur van zijn partij in de Tweede Kamer, geen toeval: ‘Dit kabinet was een grote rechtse belofte, maar werd een aaneenschakeling van incompetentie en amateurisme. Mensen op rechts zijn opnieuw op zoek naar een houvast.’

JA21 ontstond in 2020 als afsplitsing van het Forum voor Democratie (FVD) van Thierry Baudet. Hoogeveen, op dat moment provinciaal statenlid voor Zuid-Holland en woordvoerder van de FVD-fractie in het Europees parlement, stapte mee over. Aangezien de hele FVD-fractie in Brussel hetzelfde deed, bleef Hoogeveen aan in dezelfde rol maar voor een andere partij. Toen JA21-Europarlementslid Derk Jan Eppink verhuisde naar het parlement in Den Haag nam Hoogeveen zijn zetel in.

Nederlands ‘rechts’ is enorm versplinterd. In Vlaanderen zijn de PVV van Geert Wilders en de VVD van oud-premier Mark Rutte wellicht de bekendste formaties. JA21 noemt zichzelf ‘conservatief-liberaal’. Dat klinkt wat vreemd.

Michiel Hoogeveen: ‘We noemen onszelf niet enkel zo, “Conservatieve Liberalen” is statutair onze partijnaam. Als we dus ooit willen re-branden, dan wordt dat niet zo eenvoudig (glimlacht).’

‘Conservatief en liberaal wordt soms voorgesteld als inherent tegenstrijdig. Dat zijn ze niet, maar dat idee is overgewaaid vanuit de Angelsaksische wereld. Daar wil “liberal” zoveel zeggen als “links” en betekent “conservatief” op economisch vlak eigenlijk “liberaal”. In continentale termen is het conservatief-liberalisme niet tegenstrijdig, maar een en dezelfde familie.’

Wat moeten we ons daar dan bij voorstellen?

‘Aan de ene kant steunen we een vrije markt en vrijhandel, met een kleine, doelmatige overheid. Aan de andere kant staan we voor onze nationale tradities, beschermen we onze nationale soevereiniteit en onze landsgrenzen. Filosofisch vindt het conservatief-liberalisme zijn oorsprong bij denkers als Edmund Burke en Adam Smith. Dat betekent dat we twee spontane ordes erkennen en stutten: een spontane economische orde in de vorm van een vrije markt en een spontane sociale orde, vormgegeven door Nederlandse tradities en instituties.’

Ik denk dat een Vlaming ons het best vergelijkt met de rechterflank van de N-VA.

‘Dat onderscheidt ons ook van de andere partijen. U vernoemde daarnet de VVD. Ja, die zijn economisch misschien wat liberaal, maar zijn tezelfdertijd bereid om de Nederlandse soevereiniteit te grabbel te gooien binnen de Europese Unie, als onderdeel van internationale klimaatakkoorden, enzovoort. Daarin zijn we echt wel een stuk behoudender. En dan heb je natuurlijk ook Wilders, dat is meer een populist die geen ideologie aanhangt en voornamelijk wil porren in de onderbuik.’

‘Ik denk dat een Vlaming ons het best vergelijkt met de rechterflank van de N-VA van Bart De Wever. Als ik me niet vergis is de N-VA ooit met één zetel, die van Geert Bourgeois, aan de opmars begonnen. Vandaag levert de partij de premier. Wel, JA21 heeft vandaag óók één zetel in de Tweede Kamer. Ik zie dat dus wel goedkomen (glimlacht).’

Jullie doen het alvast goed in de peilingen, tussen de acht en tien zetels. Hoe komt dat?

‘Twee redenen, denk ik. Ten eerste heeft het kabinet er echt wel een boeltje van gemaakt. Een kabinet met partijen die ons tijdens de vorige campagne inderdaad net niet uit de Tweede Kamer knepen. Maar de eigenlijke regering bleek een aaneenschakeling van incompetentie en amateurisme. Er is vrijwel niets geleverd op cruciale dossiers, zoals immigratie en lastenverlagingen. Die teleurstelling doet kiezers opnieuw elders kijken, naar partijen die een houvast kunnen bieden. En die wél op een kundige manier hun bezorgdheden, zoals over migratie, naar beleid kunnen vertalen. Dat is één reden.’

De Nederlandse regering-Schoof bleek een aaneenschakeling van incompetentie en amateurisme.

‘De tweede komt neer op goede en nieuwe mensen. Onze partijleider Joost Eerdmans en senaatsleider Annabel Nanninga hebben laten zien met voorstellen en ideeën te komen om het kabinet bij te sturen. Ook wisten we een populaire oud-staatssecretaris, Ingrid Coenradie aan te trekken. Zij nam deel aan het kabinet namens de PVV, maar was nooit onderdeel van die partij. Ze zag dat met Wilders geen zeeën te bevaren waren. Haar keuze voor JA21 toonde aan dat wij een partij zijn die aantrekt, wat op zijn beurt weer andere mensen aantrekt. Groei doet groeien.’

Desondanks zit JA21 wat gekneld tussen de twee mastodonten op rechts: de radicaal-rechtse PVV en de rechts-liberale VVD. Wil u doorgroeien, dan moeten kiezers van deze partijen overlopen. Op welke mikt u het meest?

‘(Denkt na) De vorige verkiezingen waren voor ons een zware klap. We hebben als partij veel neergezet, maar moesten ook vaststellen dat we terrein verloren, in de Tweede Kamer en later ook in Europa.’

“Daarop hebben we bewust gekozen om minder te reageren op andere partijen, maar onze eigen, herkenbare lijn verder uit te bouwen. We zijn realistisch rechts. Dat betekent: we beoordelen voorstellen op hun inhoud. Als iets een goed idee is, stemmen we vóór. Is het een slecht idee, dan stemmen we tegen. Punt. We laten ons niet leiden door wat op korte termijn veilig of populair lijkt, want dan verval je in een soort opportunistisch populisme.’

We zijn realistisch rechts. Als iets een goed idee is, stemmen we vóór. Is het een slecht idee, dan stemmen we tegen. Punt.

‘We willen gewoon de beste versie van onszelf zijn, een partij die een duidelijke, brede conservatief-liberale visie op de samenleving aanbiedt aan de Nederlanders. En dat we als een “grote tent” op rechts vanuit alle windrichtingen kiezers een thuis bieden. Dat doen we sindsdien, en dat doen we denk ik goed.’

U kent de puzzel die nu al gelegd wordt. Met wie wil JA21 in een coalitie stappen? Met welke partijen kan u dat conservatief-liberaal verhaal best schrijven?

‘Het is lastig om daarover concrete uitspraken te doen, ook omdat de peilingen zo volatiel zijn. JA21 wil in ieder geval niet vanuit de oppositie toekijken, wij willen besturen. En natuurlijk zijn sommige andere partijen logischer dan andere. Een coalitie met de socialistische partij (de radicaal-linkse partij die voortkomt uit het maoïstisch communisme in Nederland, nvdr) is wel érg onwaarschijnlijk. We verkiezen een brede, rechtse coalitie met JA21 mee aan het roer.’

‘Vandaag leiden Geert Wilders en Frans Timmermans de peilingen. Beiden staan op nummer één, maar beiden staan ook vrij geïsoleerd. Wilders is bewezen incompetent als regeringspartner; hij heeft het geduld niet en hij heeft de mensen niet. En Timmermans schuift met zijn nieuwe fusiepartij GroenLinks/PvdA steeds verder op richting een destructief ecosocialisme. Er gaat vandaag veel aandacht naar het Gazastandpunt van die partij. Maar we moeten ook niet vergeten dat Timmermans als Eurocommissaris verantwoordelijk was voor de Green Deal, waarmee hij onmetelijk veel schade toebracht aan de Europese economie. Ook dat is een horrorscenario.’

‘Ik hoop dat kiezers zich realiseren dat een stem op de uitgesloten Wilders neerkomt op het uitrollen van de rood-groene loper voor Timmermans. Hij zal bijvoorbeeld wél regeren met de SP als dat betekent dat hij premier wordt.’

Als Europarlementslid sprak u zich uit tegen meer fiscale bevoegdheden voor de EU. In een recent opiniestuk in De Telegraaf noemt u het coronaherstelfonds een ‘voorproefje voor een Europees belastingstelsel’. Licht u even toe?

‘Kijk, deze kwestie toont bij uitstek aan dat de vorige coalitie gewoon niet oplette. De Europese Commissie wil al jaren haar eigen positie versterken ten nadele van de lidstaten. We zagen dat tijdens de coronaperiode, we zagen dat met ReArm Europe en we zien dat nu, opnieuw, met de voor Ursula von der Leyen voorgestelde meerjarenbegroting van 2.000 miljard euro.’

‘De EU is een economisch verweven blok. Maar verschillende van de landen die dat blok vormen, nemen het niet al te nauw met hun begrotingstekorten en staatsschulden. Om daaraan te verhelpen probeert de EU steeds meer op te schuiven richting een “schuldenunie”, waarbij de Commissie namens alle lidstaten schulden kan maken. Dat zagen we bij dat coronaherstelfonds, waarvoor gemeenschappelijke leningen werden uitgeschreven. En de dekking van die leningen gebeurde niet alleen door de lidstaten, maar via “eigen middelen” van de Commissie. Een ander woord voor EU-belastingen.’

Zoals?

‘Een plastictaks, een CO2-taks, ze wilden ook een financiële transactietaks. Nou, de huidige coalitie zat dus te slapen, want het ReArm Europe-plan wilde opnieuw met zulke constructies werken. De coalitie was daarmee akkoord gegaan als onze Joost Eerdmans geen motie had ingediend om dit tegen te houden. Toen werd men pas wakker. En in het huidige begrotingsvoorstel, de meerjarenbegroting van 2.000 miljard, moet zo’n 800 miljard voortkomen uit eigen middelen, 40 procent dus. Rechtstreekse EU-belastingen. Een enorm gevaarlijke ontwikkeling.’

Als je niet langer grip hebt op wat de Commissie via de achterdeur weghaalt bij de burgers, dan zijn de officiële cijfers waardeloos.

‘In september vieren we Prinsjesdag. Dan stelt het kabinet onder meer de begroting en de koopkrachtcijfers voor. Maar als je niet langer grip hebt op wat de Commissie via de achterdeur weghaalt bij de burgers, dan zijn die officiële cijfers waardeloos. Je verliest als land je financiële zeggenschap. Dus dit is iets waar we als nationale overheden echt bovenop moeten zitten. Want als we niet opletten, drukt de Commissie dat er zo door. In de nieuwe begroting wordt al bijkomend gesproken over een e-wastetaks en een tabakstaks… Creatief, dat zijn ze wel.’

Kunnen individuele lidstaten zo’n ‘machtsgreep’ stoppen?

‘Vandaag heeft iedere lidstaat een veto over de EU-begroting, inclusief over de “eigen middelen”. En we moeten niet bang zijn om dat veto ook te gebruiken. Je hebt nu wel al een aantal lidstaten die zeggen: “no way”, maar uit de vorige begrotingsronde leren we dat een light versie van het voorstel van Von der Leyen er toch gekomen is. We moeten onze hakken deze keer écht in het zand zetten. Anders slaapwandelen we een Europese schuldenunie en een Europees belastingstelsel binnen.’

‘Of voor de Vlaamse lezer: een Belgische transferunie tussen noord en zuid, maar dan op EU-niveau (glimlacht).’

Sprak het ontslagnemend kabinet-Schoof zich al uit over de door de Europese Commissie voorgestelde megabegroting?

‘Ja, en ze zijn tegen. Wat heel goed is, natuurlijk. Dat het kabinet tegen gemeenschappelijke EU-schulden is komt ook door het Nieuw Sociaal Contract (NSC). Op dat vlak heeft die partij altijd het been stijf gehouden, ere wie ere toekomt. Maar het NSC dreigt op 29 oktober, na de teleurstelling van het kabinet en het vertrek van Pieter Omtzigt, weggevaagd te worden. Dat ten voordele van het Christendemocratisch Appel (CDA). De meeste van de NSC-kiezers komen daar vandaan en keren nu ook weer terug.’

‘Het probleem is dat het CDA van Henri Bontenbal heel wishy-washy is over de EU. Ze noemen zichzelf “pragmatisch”. Wel, als ze met oud-Eurocommissaris Timmermans in zee gaan, iets wat Bontenbal wel ziet zitten, dan wordt die pragmatiek een volledige overgave. Dat verzeker ik je.’

In Nederland is er vandaag maar één partij die een Nexit bepleit, en dat is het Forum voor Democratie (FVD) van Thierry Baudet. Ook Wilders aanvaardt – enigszins schoorvoetend – de Unie als onderdeel van de Nederlandse staatsstructuur. Kan de EU van binnenuit hervormd worden?

‘Onder de huidige verdragen hebben de lidstaten nog steeds de meeste macht. Het probleem is dat de lidstaten, om welke reden dan ook, weigeren die macht uit te oefenen. Waarom zit Ursula von der Leyen naast Donald Trump na de onderhandelingen over een handelsakkoord en niet António Costa, de voorzitter van de Europese Raad, het orgaan waarin de nationale regeringsleiders en staatshoofden samenkomen? In gesprekken met een buitenlands staatshoofd lijkt me dat veel logischer. Maar de lidstaten besteden nodeloos zaken uit aan de Europese Commissie. Dat heeft vooral te maken met gemakzucht. En daardoor krijgt een veredeld secretariaat – wat de Commissie eigenlijk is – veel meer macht dan het toekomt.’

Lidstaten besteden nodeloos zaken uit aan de Europese Commissie. Dat heeft vooral te maken met een gemakzucht.

‘Daarnaast is het mogelijk om de werking van de Europese Unie te veranderen door een verdragswijziging. Dat mechanisme is in de verdragen ingebouwd. En er bestaat een groeiende politieke beweging in de Unie om de werking grondig te herzien. Maar die is nog niet volwassen, onder meer omdat, zoals ik zei, een verdragswijziging eigenlijk niet nodig is om de Commissie aan banden te leggen. Lidstaten moeten gewoon “neen” durven zeggen. En lidstaten, regeringen die zich tegen Brussel verzetten, kunnen zich dossierspecifiek verenigen in “coalitions of the willing”. Een Nexit is op dit moment niet nodig noch wenselijk.’

U begon uw politieke carrière als provinciaal statenlid voor Forum voor Democratie. Die partij won in 2019 onverwacht de deelstaatverkiezingen, waarna de partij implodeerde. Velen vertrokken, onder wie uzelf. Wat liep er verkeerd?

‘Ik kijk eigenlijk nooit meer terug op mijn tijd bij Forum. Voor u maak ik een uitzondering (glimlacht). Toen ik me erbij aansloot was Forum voor Democratie een veelbelovende, vernieuwende beweging met een heel aantal knappe koppen. Maar al snel bleek dat iedereen eigenlijk in een andere film zat. Het verhaal dat ik eerder vertelde, over het conservatief-liberalisme, is hoe ik in die partij stond. Net als vele anderen.’

‘Naast die conservatief-liberalen, de “serieuze” mensen, had je, helaas, ook andere krachten die de partij van ons wegtrokken. Mensen die van de partij vooral een edgy meme-partij wilden maken, met allerlei complottheorieën en andere gekkigheid. Dat is waarvoor Baudet vandaag ook gekend staat. Jammer, eigenlijk.’

Nederland heeft geen kiesdrempel. Dat helpt natuurlijk bij de instandhouding van dergelijke kleine partijen.

‘Klopt, maar ik ben wel voorstander van een afwezige wettelijke kiesdrempel. Ik begrijp dat die in Vlaanderen hoog ligt, op 5 procent.’

‘(Denkt na) De kritiek op ons systeem is dat het in Nederland moeilijker is om met een klein aantal partijen te regeren, onder meer door de aanwezigheid van een heleboel kleintjes die met een hogere kiesdrempel zouden worden weggefilterd. Maar ikzelf vind het belangrijker dat iedere kiezer vertegenwoordigd wordt door de politieke stroming die hij écht wil, en niet enkel door politici die een arbitraire kiesdrempel overschreden. Elk systeem heeft zo z’n nadelen en voordelen, maar dit vind ik toch een erg groot voordeel.’

Ingrid Coenradie

Michiel Hoogeveen: ‘We geven Ursula von der Leyen te veel macht’