Gisteren stond ze nog op de Gentse Feesten, maar 35 jaar geleden mocht Isabelle A de halftime show verzorgen van de Panorama-aflevering ‘Lint Geknipt’. Vlaanderens bekendste liedje tegen racisme is ondertussen niet meer woke genoeg om nog op te voeren.

Het Rode Kruis wil in september 1991 een opvangcentrum openen voor 150 politieke vluchtelingen in het Bethaniënklooster in de Antwerpse gemeente Lint. Het dorp valt uiteen in twee kampen en Panorama – het duidingsprogramma van de BRT – besluit ter plaatse te gaan om er een live-uitzending van te maken.

Vlaams Blok-aanhangers verzamelen met spandoeken voor de parochiezaal en scanderen ‘Eigen Volk Eerst’, de lokale fanfare moet zich er een weg doorheen banen. Een jonge trommelaar heeft tranen in zijn ogen. De inleiding van presentator Paul Muys is nauwelijks verstaanbaar, de vooringenomen vragen van Walter Zinzen worden al helemaal overstemd.

Middenin die chaos brengt een zestienjarige Isabelle A haar nieuwe hitje ‘Blank of Zwart’, samen met een zwarte zanger die probeert voor een Afrikaans intermezzo te zorgen. De jonge zangeres valt geen seconde uit haar rol en blijft gewoon dansen alsof er niets aan de hand is. Staatssecretaris van gelijke kansen Miet Smet (CVP) kijkt toe in het publiek. Enkele weken later is het Zwarte Zondag en groeit het Vlaams Blok van 2 naar 12 zetels in de Kamer.

N-woord

Ook vandaag zou Isabelle Adam het lied – zoals ze het toen bracht – niet meer kunnen opvoeren zonder opstootjes. ‘Het huis is zo versleten, maar voor een neger een buitenkans, nog liever vlooienbeten, dan in het thuisland de dodendans’, klonk het. Tien jaar geleden al schreef haar vaste songschrijver Jan De Vuyst een nieuwe, nettere versie waarin het n-woord werd vervangen door een passage over bootvluchtelingen en ontheemden.

Het n-woord werd vervangen door een passage over bootvluchtelingen en ontheemden

Niet alleen het n-woord is trouwens een anachronisme. In de reportage valt op hoezeer het debat over de politieke vluchtelingen nog in religieuze termen gevoerd wordt. De dorpspastoor wijst op de christelijke plicht om de kwetsbaren op te vangen. Van een onvervreemdbaar recht op opvang is nog geen sprake. Het meest progressieve standpunt in de reportage is een pleidooi om ‘een contingent van enkele duizenden’ economische vluchtelingen binnen te laten, het ging dan om Roemenen en Portugezen. Ook De Vuyst – zelf evangelisch christen – schrijft vanuit die religieuze inspiratie.

Loopband van het eufemisme

De tekst van een expliciet anti-racistisch lied kan dus taboe worden. Dat is misschien vreemd, maar niet uitzonderlijk. Martin Luther King gebruikte ‘negroes’ in zijn ‘I have a dream’-speech en verkoos het boven het algemenere ‘coloureds’ of het pejoratieve ‘blacks’. De meer militante generatie van Malcolm X omarmde die term dan weer als geuzennaam. Vanaf de jaren ‘80 zou Jesse Jackson ‘African Americans’ lanceren.

Vandaag is ‘negro’ een fout woord en ‘people of colour’ de correcte standaard, waarmee alvast in de VS de cirkel volledig rond is. De psycholoog Steven Pinker noemt dat in zijn boek The Blank Slate de loopband van het eufemisme: zolang het onderliggende stigma of het gevoel van achterstelling blijft bestaan, raken zelfs neutrale termen altijd besmet en moet er dus om de zoveel tijd een nieuw begrip komen.

Zolang het onderliggende stigma blijft bestaan, raken zelfs neutrale termen altijd besmet

Maar ook met de nieuwe en verbeterde tekst zal ‘Blank of Zwart’ niet meer op de Gentse feesten klinken. In het Nederlandse taalgebied is sinds een paar jaar ook het woord ‘blank’ omstreden. Activisten lezen er met terugwerkende kracht een connotatie van zuiverheid en superioriteit in en een associatie met het koloniale verleden. Historisch gezien liggen de wortels nochtans eerder in de feodaliteit, toen het beter volk een blanke teint kon behouden terwijl het werkvolk bruin werd door in de zon te werken.

Nieuwe standaard

Isabelle A vindt dat de sfeer onaangenaam kan omslaan als ze het liedje speelt. Dat zei ze eerder in Humo. En liever dan de tekst van ‘blank’ in ‘wit’ te veranderen, en ‘wit’ dus als een soort onschuldig en neutraal alternatief te zien, zet ze het nummer niet meer op de playlist. De nieuwe standaard in het genre wordt gezet door artiesten zoals de Nederlandse protestzangeres Sophie Straat die vindt dat ‘witte’ mannen achteraan moeten gaan staan.

Daar kan het bekendste liedje tegen racisme dat Vlaanderen ooit heeft voortgebracht, niet meer tegenop.