In de National Gallery van Edinburgh hangt een portret van de hond Callum, een Dandie Dinmont Terrier. In de hoek van een schuur poseert hij trots met voor hem liggend een dode rat.

Het portret uit 1895 roept vandaag gemengde gevoelens op. Voor honden blijft onze vertedering groot. Er zijn er in België twee miljoen, een kwart meer dan vijftien jaar geleden. Een rat willen mensen vandaag liever niet op een schilderij in hun woonkamer zien, laat staan een dode.

Ondanks dit minder appetijtelijke detail is Callum de mascotte van de National Gallery. Dat dankt hij aan het testament van zijn baasje, James Cowan Smith (1839-1919), een gepensioneerde ingenieur. Hij vermaakte zijn aanzienlijk vermogen van 52.257 pond, vandaag ongeveer vier miljoen euro, aan de National Gallery om er nieuwe kunstwerken mee te kopen. Er waren twee voorwaarden. Het museum moest ervoor zorgen dat zijn overlevende hond Fury tot zijn dood een jaarlijkse dotatie ontving voor verzorgingskosten ten belope van vijf shilling per week, vandaag ongeveer twintig euro. Fury is mogelijk ondertussen overleden, al kon ik daar geen formele bevestiging van vinden.

Artistieke normen

De tweede voorwaarde betrof het portret van Callum. Het moest permanent op een goed zichtbare plek in het museum worden tentoongesteld. Dat is de reden waarom de hond vandaag nog altijd zijn plaats heeft in een museum dat over schilderijen van Rafaël, Vermeer, Velázquez en Hugo van der Goes beschikt. De artistieke smaak is immers sinds 1919 duidelijk veranderd, waardoor Callum in de vergetelheid van museumkelders zou belanden. De dodenakker van gestorven kunst.

Maar nu prijkt hij aan de muur van een mooie zaal. Omdat het moet. Of liever omdat het moest. Volgens de vergankelijke artistieke normen van onze tijd hoort hij er niet thuis. En toch is hij onmisbaar. Misschien mede omdat hij er niet thuishoort. Het schilderij is fraai afgewerkt, maar nu ook niet mateloos denderend. Er gaat een lichte kleinburgerlijkheid vanuit. De liefde van een man voor een hond en diens portret. Elke wereldburger die zichzelf ernstig neemt – ik ken er helaas geen andere – haalt zijn neus op voor pietluttige gevoelens die een ontoereikende bijdrage leveren aan de redding van mens en planeet.

De schijnbaar onnadenkende kunst van 1895 legt geen ontroering op en net daarom ontroert ze

En toch. Precies het feit dat die gevoelens in de officiële hedendaagse kunst geen plaats hebben, maken dat ze de toeschouwer raken. Dat zijn blik scherper wordt en hij zich vragen stelt over het karakter van de hond die, met de dode rat voor hem liggend, dromerig lijkt weg te kijken. Wat bezielt het dier? Misschien vermoedt het dat het poseert voor de eeuwigheid, zoals mensen uit zijn tijd deden wanneer, uitzonderlijk, een foto van hen werd gemaakt. De schijnbaar onnadenkende kunst van 1895 wordt kunst die doet nadenken. Ze legt geen ontroering op en net daarom ontroert ze.

Strijden tegen vergetelheid

En dan is er zijn baasje, mijnheer Smith. Geen artistiekeling maar een ingenieur. Een man met geld. Mensen die in die situatie verkeren, en die van de tot afgunst geneigde samenleving een andere vorm van waardering verdienen dan een nieuwe ‘rijkentaks’, doen er vaak alles aan om na hun dood niet te worden vergeten. Ze zoeken stichtingen en goede doelen uit om geld aan te geven en zo hun naam te vereeuwigen. Helaas, niets blijkt opgewassen tegen vergetelheid.

Mijnheer Smith moet dat hebben beseft. Zijn familienaam zou hem alvast niet onvergetelijk maken. Maar dankzij zijn testament vergaarde hij een roem die hij tijdens zijn leven nooit bereikte. Tot op vandaag oogst hij lof, meer zelfs, vertedering, een gevoel dat een ingenieur beroepshalve niet altijd onmiddellijk weet op te wekken. Over hem schreef de Scotsman in 1921: ‘Er schuilt iets ontroerends in een man die de aanvaarding van zijn favoriete terriër als enige voorwaarde stelde voor een grote nalatenschap.’ Helemaal correct was dat niet. Laten we Fury niet vergeten. Maar de tekst uit 1921 staat vandaag nog altijd in de museumcatalogus.

Grote gevoelens

Wat maakt een schilderij tot kunst? Niet alleen de artiest. Het verhaal errond telt ook mee. Uitzonderlijk, zoals bij Callum, is het zelfs belangrijker. Een eenvoudige gebeurtenis kan tot grote gevoelens leiden.

Het portret van Callum is vernieuwender dan hedendaagse moraliserende kunst

Ook het tegendeel is mogelijk, besefte ik, toen ik een paar dagen nadien de Gallery of Modern Art in Glasgow bezocht, met daarin veel uitleggerigheid over ‘social justice’, ‘safe spaces where women can come together to learn’ en ‘openness to controversy’. Vooral dat laatste is de hedendaagse manier om uit te drukken dat de toeschouwer zich aan totale voorspelbaarheid mag verwachten.

Een Schots gezegde luidt dat een begrafenis in Glasgow vrolijker is dan een huwelijk in Edinburgh. Best mogelijk. Maar het portret van Callum in Edinburgh is vernieuwender dan de moraliserende kunst die in de Gallery van Glasgow wordt vertoond aan bezoekers die er terecht wegblijven.