Het conflict in Oost-Congo laaide de voorbije weken opnieuw fel op, en leidt nog maar eens tot ongeziene gruweldaden, duizenden doden en minstens honderdduizend vluchtelingen. Heeft gewezen VRT-journalist Peter Verlinden het bij het rechte eind, en is vooral buurland Rwanda hiervoor de hoofdverantwoordelijke? Of trappen we in België nog maar eens in de val het conflict al te eenzijdig vanuit een Congolese invalshoek te belichten, zoals emeritus hoogleraar Volkenrecht Marc Bossuyt betoogt?

De tragedie van de voorbije weken, met alweer duizenden doden in een paar weken tijd en minstens honderdduizend nieuwe vluchtelingen bovenop de zeven miljoen die er al waren, begon eigenlijk al bijna dertig jaar geleden, in oktober 1996. Toen vielen voor het eerst ‘Congolese rebellen’ vanuit Rwanda Oost-Congo binnen, bewapend en geleid door het Rwandese leger. Zij vermoordden in die eerste weken enkele duizenden Rwandese vluchtelingen die al enkele jaren moeizaam overleefden in vluchtelingenkampen op Congolees grondgebied, weg van het moorddadige geweld en de genocide in hun eigen land.

Amper een half jaar later arriveerden die rebellen van Laurent-Désiré Kabila in de hoofdstad Kinshasa. De oude en zieke Joseph-Désiré Mobutu was gevlucht naar Marokko, waar hij in september 1997 zou sterven, en het land kwam feitelijk in handen van de Rwandese broodheren die Kabila aan de macht hadden gebracht. De chef d’état major, opperbaas, van het Congolese leger werd James Kabarebe. Dezelfde Rwandese James die van meet af aan trouw aan de zijde had gestaan van Paul Kagame, de sterke man van Rwanda, toen en vandaag nog altijd. Diezelfde James Kabarebe tegen wie de Verenigde Staten nu sancties hebben afgekondigd vanwege zijn rol bij de huidige tragedies in Oost-Congo.

Ontwikkelingsgeld

De ellende van vandaag is dus helemaal niet nieuw. Het huidige Rwandese regime kwam in juli 1994 aan de macht dankzij de steun uit het Westen. Sterke man Paul Kagame werd afgeschilderd als de man die de genocide op de Tutsi had gestopt en zo kreeg hij alle krediet, letterlijk en figuurlijk. Het Rwanda van Kagame ontvangt meer ontwikkelingsgeld (per capita) dan eender welk land over deze lange periode. Hij kon het zich tegelijk veroorloven om oorlog te stoken in het grote buurland en in die chaos de rijkdommen van Congo naar Kigali te smokkelen om er zelf winst mee te maken op de wereldmarkt.

Al zeker vijftien jaar lang is Rwanda met bijna 25 procent marktleider voor de export van coltan – een waardevol mineraal voor onze micro-electronica – terwijl het land zelf amper coltan in eigen bodem heeft zitten. Gesmokkelde Congolese bloedcoltan dus, die als ‘Rwandese’ coltan naar China vertrekt. De experts van de Verenigde Naties en van andere gezaghebbende instellingen beschrijven dat in vele rapporten.

In die dertig jaar was het niet altijd nodig om daarvoor de (ondergronds) steenrijke Congolese provincies Noord- en Zuid-Kivu te bezetten, zoals in 1996-1997. Dat gebeurde daarna vooral via Congolese tussenpersonen en rebellengroepen die voor hun eigen profijt maar al te graag collaboreerden met de Rwandese buren. Het lijdt geen enkele twijfel dat de passerende Congolese regimes van vader en zoon Kabila en nu Etienne Tshisekedi en hun entourages driftig mee smulden van die lucratieve handel.

Onbeschaamdheid

De veroveringstocht van Oost-Congo door rebellenbeweging M23/AFC (Alliance Fleuve Congo) en het Rwandese regeringsleger in de afgelopen drie jaar ligt dus in het verlengde van soortgelijke invasies in de afgelopen dertig jaar. Het belangrijkste verschil: de onbeschaamdheid waarmee Rwanda nu te werk gaat. Uiteraard wordt nog even ontkend dat Rwandese regeringssoldaten actief zijn op Congolees grondgebied.

Ook in 1996 loog Paul Kagame maandenlang staalhard dat hij ook maar iets te maken had met de beweging van ‘de Congolees’ Laurent-Désiré Kabila. In juli 1997 pochte hij plots dat Kabila er enkel maar dankzij hem in geslaagd was om ‘de verschrikkelijke dictator Mobutu’ te verjagen. Hij had gelijk. Ook nu is het een publiek geheim dat het regime Kagame achter de nieuwe veroveringstocht in Congo zit.

De overmoed waarmee dat nu gebeurt, zou wel eens het einde kunnen betekenen van Kagame en zijn entourage. Zijn zogenaamde ‘genocide-krediet’ lijkt zo goed als opgebruikt. Nooit eerder sprak de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties zich in een resolutie zo unaniem uit als tegen het militaire optreden van Rwanda in Congo. Zelfs de Europese Unie lijkt, ook onder Belgische druk, eindelijk te begrijpen dat het Kagame-regime even hard aangepakt mag worden voor wat het in Oost-Congo doet als het Poetin-regime voor wat het in Oost-Oekraïne aanricht.

Overmoedige dictator

De komende dagen en weken worden voor die internationale reacties cruciaal. Harde woorden zijn niet hetzelfde als harde daden, zeker niet in de geopolitiek. Sommige belangen blijven hardnekkig overeind. Zo heeft Frankrijk er alle baat bij om de Rwandese militaire steun bij de bescherming van de gasinstallaties van het Franse Total in Mozambique in stand te houden.

Daarnaast rekenen vele Westerse bedrijven erop dat de aanvoer van het waardevolle coltan, tegen gunstige prijzen, niet in het gedrang komt. Ook al betekent dit dat er een gewapende veroveringstocht mee betaald wordt. Toch lijkt het er meer en meer op dat dictator Paul Kagame deze keer zijn hand overspeeld heeft. De internationale steun voor zijn repressieve regime kalft af.

Achter de schermen zoeken de machtigen der aarde alweer naar een alternatief voor een uitgebluste en tegelijk al te overmoedige dictator. Zij hebben hem dan wel zelf aan de macht gebracht en gehouden, maar als hij niet meer de stabiliteit kan garanderen waar zij op rekenen, dan kan het snel afgelopen zijn. Vraag dat maar aan Juvénal Habyarimana (Rwanda), Joseph-Désiré Mobutu (Zaïre/Congo), Moammar al-Khaddafi (Libië), Saddam Hoessein (Irak) en Bashar al-Assad (Syrië).

James Kabarebe

Is Paul Kagame dit keer te ver gegaan?