Meer en meer jongeren ontdekken het geloof, niet alleen in Vlaanderen, maar in de wereld. Uiteraard spelen ook daar de sociale media een rol. Daar vinden we priester Jan-Jaap van Peperstraten met meer dan zeventienduizend volgers op X. Een priester met een mening. ‘Voor jongeren kan de wierookwolk niet dicht genoeg zijn, ouderen krijgen dan een psychosomatisch conciliair hoestje.’

Jan-Jaap Van Peperstraten groeide op in het Nederlandse Breskens. Hij werd niet-gelovig opgevoed en liet zich als student filosofie dopen. Om later ook priester te worden. Ondertussen is hij pastoor in de Mariaparochie in Etten-Leur (Nederland) en bekend door zijn columns in het Nederlands Dagblad en zijn tweets. In december 2025 won hij de prijs de Publieksprijs voor het Christelijke en het Spirituele Boek met, Katholiek: het katholieke geloof in de Lage Landen. Ziet hij ook meer jonge mensen in de kerk?

‘Er waren natuurlijk altijd jongeren in de kerk. De kinderen van kerkgaande ouders. Vaak migrantenfamilies, waar het gebruik van kerkgang beter bewaard is. Maar meer jongeren in de kerk begon voor mij met een fatbike. In Alkmaar woonde ik op een appartement vlak bij de kerk. Die kerk staat in het midden van de uitgaansbuurt. Het kerkplein is voor de Alkmaarse jeugd de fietsenstalling. Die zondag stond er zo’n afgrijselijke fatbike tegen de muur van de kerk. Ik dacht, die zal het wel heel gezellig gehad hebben dat hij zijn weg naar huis nog niet heeft gevonden. Maar de eigenaar zat, met een vriend, in de kerk. Je moet weten, ze komen zelden alleen, meestal komen ze per twee en twee derde zijn jongens.’

Er was dit jaar het onderzoek ‘God in Nederland’ over die nieuwe generatie, dat sprak over ‘believing without belonging’. Ziet u dat ook?

Er zijn natuurlijk verschillen tussen de generaties. Boven de 60 hangen ze erg vast aan hun lokale kerk. Als er om de zondag een dienst is in de kerk van Etten en niet in Leur, in hun kerk, verhuizen ze niet mee, of met een hoop gekerm en gedoe. Terwijl de meeste gelovigen onder de 60 rustig meeverhuizen.

Ik heb dat zelf als jongere ook gedaan. Na een hele zoektocht kwam ik bij de Karmelieten in de Ezelstraat in Brugge terecht op zondag. Mooie liturgie, goede muziek. De prior was ook een erudiet man, dus je krijgt ook nog iets inhoudelijks mee. En je krijgt niet elke week het gebed dat verzonnen is door Mien of door Klaas, of wat nog in een map lag van twintig jaar geleden. Ik blijk heus niet zo uniek, maar dat proces heeft zich geradicaliseerd.

De tijd dat de eucharistie elke zondag opnieuw moest worden uitgevonden lijkt wel voorbij.

Dat is een goed teken, denk ik. Liturgie is iets wat je deelt, het is symbolentaal. Maar symbolentaal bestaat alleen maar bij gratie van dat je iets ontvangt. Je kan niet eindeloos je symbolen zelf maken. Die symbolentaal zijn we opnieuw aan het ontdekken. Iedereen die nu kerkelijk betrokken is, deelt een liturgie met elkaar. Er is nog wel eens een enkeling die aankomt met een eigen tekst, maar die generatie is voorbij. Echt voorbij.

Je kan niet eindeloos je symbolen zelf maken.

Daar bestaat in de basis een grote eensgezindheid over. Je hoort niemand meer die zegt, ‘ach, wat in het missaal staat, leg ik volledig naast mij neer’. Wat tien, twintig jaar geleden anders was. Een oudere generatie ziet dat als een overwinning van het conservatisme, maar dat is het niet. Het idee van liturgie is iets wat je deelt, wat je ontvangt, ook wat je deelt met anderen ver buiten je eigen gemeenschap.

Dat voor een generatie die uit een gebroken traditie komt, ze hebben het vaak niet van thuis uit meegekregen.

Na jaren van chaos wordt nu met de vuist op tafel geslagen. Het moet precies zo en zo. Overcompensatie is dat. Het is heel typisch voor de twintigers en dertigers in de kerk vandaag. Een enkel keer zie ik een mantilla (een soort sluier, nvdr), communie op de tong, knielend, de vraag naar meer Latijn. De wierookwolk kan niet dik genoeg zijn, wat dan bij ouderen zorgt voor psychosomatische conciliaire hoestjes. Als pastoor sta je daar tussenin, de keus voor het een is niet per se een keus tegen de ander. Maar er is hier wel elke week wierook.

De jongere generatie is een stuk liturgisch bewuster en heeft ook nood aan die beeldtaal. Dat heeft ook te maken met de detekstualisering van de samenleving. We gaan van een tekstcultuur naar een beeld- en vertelcultuur. Dat is een enorm maatschappelijk probleem, want we zijn daar helemaal niet op voorbereid. Ik kan kiezen om me daar niks van aan te trekken en mij in mijn boekenfort op te sluiten. Tot ik daar als laatste der Mohikanen sta te oreren. Dan zijn ze allemaal weggelopen naar de Pius X-sekte of naar de orthodoxen. Of ik probeer beelden en verhalen te vinden en probeer daar zoveel mogelijk van de tekstuele rijkdom die er bestaat in te smokkelen. Want ja, we zijn een tekstige religie. Dat kan je er ook niet van losmaken.

De jongere generatie is een stuk liturgisch bewuster en heeft ook nood aan die beeldtaal.

Het is hetzelfde met Latijn. Ik hou van Latijn, maar ik heb ook heel veel Latijn gehad. En ik kan een geschoold oordeel vellen over wat er staat in het Latijn. En of het Nederlands daar wel of niet enigszins wat mee doet. Dat geldt naar mijn gevoel niet voor die jongere generatie die Latijn vraagt. Latijn is voor hen het mysterie, het onaanraakbare, het ongrijpbare, het is een beetje de huiver van het heilig onbekende. Maar wij zijn geen mysteriegodsdienst.

Het voorbije jaar was een tweepausenjaar. Hoe kijkt u terug op de vorige paus?

Paus Franciscus werd ervaren als een paus die het anders deed. Zo heb je er een om de zoveel tijd. Ik vergelijk paus Franciscus een beetje met Johannes XXIII. Franciscus was een soort visionaire paus. Hij kon mensen echt aanspreken. Mensen hielden van hem. Dat kan enkel als je authentiek bent. En dat was hij.

Franciscus zei, wat deze kerk nodig heeft is synodaliteit. Gelijk schiet iedereen de gordijnen in. Ik moet toegeven dat ik door uitspraken van paus Franciscus ook wel eens heb zitten ademhalen door een boterhamzakje. De bochten waren wel erg scherp op een gegeven moment. Denk maar aan die vliegtuiginterviews, dan heb ik vaak met medelijden gedacht aan de woordvoerder die dat allemaal moet rechttrekken. Het contrast met Benedictus was wel heel groot.

Ook het contrast met zijn opvolger Leo XIV?

De kerk kan geen twee visionaire pausen na elkaar aan. Wie volgt een visionair op? Een voorzichtige bestuurder. Wie kwam er na Johannes de XXIII? Paulus VI. Ja, arme Paulus. Een beetje een saaie man. Niemand werd er echt vrolijk van. Leo zal nooit de populariteit krijgen van Franciscus. Hij probeert dat ook niet. Hij houdt zich keurig aan zijn rol van stabiliserende bestuurder. Dat is zinvol, want historisch moet je vaststellen dat het pontificaat van Paulus VI heel veel betekend heeft voor de kerk. Zo zal het ook lopen met het pontificaat van Paus Leo, verwacht ik. Heel rijk. Hij is nog jong, hè? Hij kan er jaren zitten. Ja, hij gaat echt een grote stempel drukken op de kerk.

Na zijn aanstelling waren er op X velen die hoopte dat Leo XIV de Tridentijnse ritus opnieuw zou invoeren.

Daar heb ik geen moment in geloofd. Mensen projecteren hun verlangens op die nieuwe paus. Maar in het beleid zal er niet veel veranderen. Het is heel kerkelijk, je geeft iets, Kardinaal Burke mag met zijn sleep van anderhalve meter een rondje lopen in de Sint-Pieter. Iedereen blij, maar er verandert niets. Tegelijk vindt men op links dat het allemaal te langzaam loopt. Getrouwde mannen mogen geen priester worden, vrouwen mogen geen priester worden. Dan denk ik, ja, het is de katholieke kerk. Die draait al 2000 jaar en jij hebt haast. Als je haast hebt, kun je beter een andere hobby dan katholiek geloven gaan vinden.

Nostalgie is geen christelijke emotie. Je bent geroepen om hier en nu kerk te zijn.

Maar die hang naar de vroegere liturgie is er wel.

Iedereen heeft zijn eigen vroeger waar hij het liefste terug naartoe zou. Nostalgie is geen christelijke emotie. Je bent geroepen om hier en nu kerk te zijn. Volle kracht achteruit is nooit een optie geweest. In die hang naar vroeger zit een stuk afwijzing van vandaag. Dat is ook echt mijn groot probleem met de Tridentijnse mis. De diversiteit in de kerk is een excuus om je af te zetten tegen vandaag. Het is terug naar een vroeger waar je zelf niet in geleefd hebt. Ook een afwijzing van de verworvenheden van het concilie. Zelfs een afwijzing van een wereldbeeld.

Het Tweede Vaticaanse Concilie is echt een Copernicaanse beeldwissel. Je bent nog dezelfde, je staat op dezelfde plek, maar je perspectief is gewisseld. Je gaat van boven de mensen uit, naar tussen de mensen in. Met het Tweede Vaticaanse Concilie accepteert de kerk de democratische ordening en de godsdienstvrijheid. Maar daarmee aanvaardt ze ook een verschrikkelijke, rommelige en plurale wereld waarin jij je moet bewegen. En weet je wat? Dat is moeilijk. De vanzelfsprekende machtspositie, die laten we los. Vaticanum II was echt een profetisch moment, een stap naar de toekomst. Volgens mij is dat ook heel zegerijk. Als je was blijven vastklampen aan het oude wereldbeeld, dan was het heel duister geworden.

Toch wordt gezegd dat Vaticanum II de oorzaak is van de teloorgang van de katholieke kerk.

Ontkerkelijking is geen proces dat in de jaren 60 gestart is. Het begon al in de jaren 20 en 30. Daar vindt de discussie die aan het concilie voorafgaat haat oorsprong: de liturgische beweging, het idee dat we opnieuw moeten reflecteren wie wij nu zijn. Het concilie was daar een antwoord op. Natuurlijk was het een bende na het concilie, dat was het na elk concilie uit de geschiedenis. De reformatie was niet de schuld van het concilie van Trente. Ze zochten er een antwoord op de vragen van toen. Zoals altijd komen een aantal antwoorden hopeloos te laat.

Dus neen, niet alles van een concilie werkt. We hebben soms uitstekende hervormingen in de kerk, maar ze komen helaas vijftig jaar te laat. In vier jaar tijd kun je een heel concilie aan documenten de wereld insturen, maar een cultuurwissel, dat duurt meerdere generaties. Zeg een eeuw. Die eeuw verloopt met horten en stoten en tegenwerking en soms loop je vol enthousiasme een doodlopend pad in.

U had het eerder over synodaliteit. Is dat een doodlopend pad?

Het is niet echt een breuk, maar een fase in de doorwerking van het Tweede Vaticaansconcilie in de kerk. Wij, in Nederland en België, zien de noodzaak daarvan misschien niet zo. Hier is er al heel wat organisatorische en institutionele medewerking van leken. Maar kijk je verder — je hoeft niet naar Afrika, hè, neem de Verenigde Staten. Leken daar zitten in de Pastoral Council. Die mogen adviseren. De enige die bij de rekening kan en die beslist is de father. Op heel veel plekken in de wereld is er geen lekenbetrokkenheid of is het zelfs taboe. Wereldwijd draait de kerk nog altijd op klerikale batterijen. Dat wordt nu ter discussie gesteld.

Jan-Jaap van Peperstraten

Jan-Jaap van Peperstraten: ‘In de hang naar vroeger zit een stuk afwijzing van vandaag’