Waaraan herken je een complotdenker? Opmerkelijke gebeurtenissen kunnen volgens hem onmogelijk het gevolg zijn van chaos, fouten of toeval. Daar móet wel een verborgen regisseur achter zitten, met een uitgekiende strategie en een sinister doel. Daartoe gaat de complotdenker feiten die in werkelijkheid geïsoleerde toevalligheden zijn, aan elkaar knopen tot één groot tapijt. Het fenomeen woekert al jaren op sociale media. Nu bereikt het ook de Reyerslaan. En daarlangs het Parlement.

In zijn boek ‘The Psychology of Conspiracy Theories’ (2018), legt de Nederlandse sociaal psycholoog Jan-Willem Van Prooijen (Universiteit Amsterdam) uit waarom een belangrijk deel van de bevolking hier vatbaar voor is. complotdenken vervult een elementaire mentale behoefte. De werkelijkheid is rommelig, onzeker en soms zelfs pijnlijk zinloos, net zoals het leven zelf. Een complotverhaal biedt daarin orde en een verklaring. Ook krikt dit het zelfbeeld op. Het gevoel te zien wat anderen niet zien, verschaft de complotdenker een illusie van intellectuele superioriteit.

Chaos

In wezen kunnen complotdenkers niet om met een brutale werkelijkheid: de wereld rondom ons komt tot stand in chaos. Van de politiek kunnen zij dat al helemaal niet aanvaarden. Nochtans opereert uitgerekend de politiek in een chaotische context. Doorheen een legislatuur worden regeringen overvallen door onverwachte gebeurtenissen en problemen. Daarop moeten ministers reageren, naar best vermogen, steunend op informatie die nooit perfect is en vaak onvolledig of onzeker.

Beleidsmensen kunnen zelf onbedoeld fouten in hun analyse en besluitvorming.

Dat hierbij soms vergissingen worden gemaakt is onvermijdelijk. In de informatie die ministers wordt aangereikt kunnen fouten sluipen. Ook kunnen beleidsmensen zelf onbedoeld fouten maken in hun analyse en besluitvorming. Zeker als ze door pers, publiek en oppositie opgejaagd worden om snel te handelen. Daarom valt de politiek het best te begrijpen door de lens van de 14^de-eeuwse monnik Willem van Ockham, de vader van de logica: de meest eenvoudige verklaring is doorgaans de juiste.

Deze banale realiteit wil de complotdenker niet aanvaarden. Zowel de problematiek waarmee ministers worden overvallen als de beleidskeuzes die daarop genomen worden, moeten volgens hem wel onderdeel zijn van één groot plan. Tegelijk koestert de complotdenker grote twijfels over de persoonlijke ethiek van politici. Dat versterkt de veronderstelling dat zulke plannen per definitie perfide zijn. Als ze al niet uitgerold worden om grotere politieke macht te vergaren, dan wel om zichzelf te verrijken.

Sociale media

De afgelopen jaren zagen we dit denkpatroon keer op keer opduiken op sociale media, in een vrijwel identieke vorm, in relatie tot uiterst diverse politieke debatten. Het overspoelde het internet naar aanleiding van de Green Deal, van de coronamaatregelen en later van de steun die geboden werd aan Oekraïne. Vorige herfst zagen we het opnieuw opduiken na de maatregelen die genomen werden als reactie op de regen aan meldingen van ongeautoriseerde drone-vluchten boven militaire domeinen, kerncentrales en luchthavens.

Uiteraard verdienen politieke maatregelen een kritische blik. Zonder uitzondering. Ook als ze haastig genomen werden, als antwoord op een onverwachte crisis. Kritisch zijn staat niet gelijk aan complotdenken. Argwanend zijn evenmin. Maar dat is wel het geval, wanneer je gaat geloven dat Belgische ministers in staat zijn om zelf crisissen te orkestreren door bewust valse informatie te verspreiden, om zo een criminele politieke agenda te kunnen uitrollen.

Pano-reportage

De Pano-reportage die vorige week op VRT werd uitgezonden bracht precies dit script van de marge van het internet naar de Vlaamse huiskamer. De reportage wekte bij de modale kijker de indruk dat er in werkelijkheid helemaal geen ongeautoriseerde drone-overvluchten over kritieke infrastructuur waren geweest. Hierover zou integendeel doelbewust paniek gezaaid zijn met valse informatie door een regeringslid. En dat met, hoe kan het ook anders, een duister doel: het financieel bevoordelen van een bevriende ondernemer. En wie weet ook van zichzelf?

Zulke antipolitieke bagger gutste de dagen nadien over de sociale media.

Dit scenario werd aan de kijker gepresenteerd zonder enig tastbaar bewijs, maar louter door het leggen van suggestieve verbanden en het stellen van open vragen. Tegelijk werd hiertoe belangrijke feitelijke context achterwege gelaten, die immers de plot van het geschetste complot meteen had ontkracht. Denk alleen al aan het feit dat het niet de minister was die de bedrijven selecteerde, maar wel de Defensiestaf, en dat op basis van objectieve criteria. Defensie ontkende de insinuatie van favoritisme in een voor deze instelling ongezien felle repliek.

Toch laat de reportage sporen na. Die overstijgen ruim dit ene beleidsdomein. Wie al geneigd was tot irrationeel wantrouwen tegen de politiek, voelde zich daarin bevestigd. Door de openbare omroep nog wel, het zelfverklaarde ‘Huis van Vertrouwen’. Zie je wel dat de regering corrupt is? Zulke antipolitieke bagger gutste de dagen nadien over de sociale media. Ze klotste zelfs tegen de plinten van het Parlement. Daar aarzelden populisten van uiterst rechts tot uiterst links geen seconde om de gezaaide argwaan verder aan te blazen. Noemen we dit verantwoordelijke journalistiek?

Jan-Willem Van Prooijen

Waarom Pano het complotdenken voedt