Jelle Creemers groeide op in een evangelisch gezin en studeerde theologie aan de Evangelische Theologische Faculteit (ETF) in Leuven, waar hij vandaag ook hoogleraar is. Hij legt uit wie de evangelische christenen in Vlaanderen zijn, hoe zij zich verhouden tot de politiek en de Katholieke Kerk, en wat migratie met de beweging doet.

Bent u van huis uit evangelisch christen of bent u dat geworden?

Jelle Creemers: Ik ben opgegroeid in een warm evangelisch gezin. Mijn ouders kwamen vanuit een katholieke achtergrond tot een evangelische bekering in de jaren 70, wat toen niet zonder wrijving verliep.

Hoe is dat gegaan?

Na het Tweede Vaticaanse Concilie kwam er in de lokale parochies meer aandacht voor de Bijbel, ook voor de gewone gelovige. Maar pastoors waren niet gewend om op die manier met gelovigen over de Bijbel te spreken. In het geval van mijn ouders waren het Canadese zendelingen met een evangelische achtergrond die dat hiaat invulden. Die kenden de Bijbel van kaft tot kaft en konden er veel beter argumenten uit halen voor een christelijk geloof dan de lokale priesters.

En uw ouders hebben dan uiteindelijk de Katholieke Kerk verlaten?

Ja. Die spiritualiteit bleek toch echt te verschillen van wat zij in de parochie vonden, ook al waren er gesprekken met de pastoor. Ze zijn naar een evangelische kerk beginnen gaan. Dat was typisch voor hun generatie: in de jaren 70 en 80 waren er in België veel evangelische bekeringen. Die beweging was in het begin vaak antikatholiek. Dat was begrijpelijk, ze hadden de Katholieke Kerk als onvoldoende ervaren en zetten zich er tegen af.

In de jaren 70 en 80 waren er in België veel evangelische bekeringen

Ook vanuit de Katholieke Kerk was er veel argwaan tegen die nieuwe beweging. Vandaag zijn evangelische christenen uit die generatie vaak veel milder geworden. Ik zie dat ook bij mijn ouders. Zo ver zelfs dat ze zich de vraag stellen of ze echt hadden moeten weggaan, of ze daar geen plaats hadden kunnen vinden.

De evangelische beweging wordt internationaal sterk geassocieerd met Amerika, met Trump en Bolsonaro. Hoe kijkt u daarnaar?

Dat is een sociologisch gegeven. Sterk identitaire, al dan niet religieuze, groeperingen die een meerderheid vormen in een land, zullen die macht gebruiken ten dienste van hun doelstellingen. Dat zie je in de kerkgeschiedenis, dat zie je in de islamitische wereld, dat zie je ook bij progressieve, conservatieve, communistische of andere ideologieën. Dat zie je ook bij evangelische christenen in Noord- en Zuid-Amerika. Maar ik vind het heel moeilijk om mij daarmee te identificeren. De term ‘evangelical‘ is daardoor behoorlijk beladen geworden. Hier in Vlaanderen zijn we daar niet blij mee.

En politieke invloed zoeken, is dat iets wat de Vlaamse evangelische beweging doet?

Niet op die georganiseerde manier. Er is uiteraard lobbywerk, zoals alle religieuze en ideologische gemeenschappen dat doen. Maar de evangelische beweging in Vlaanderen is heel klein, en ze is in de eerste plaats bezig met zichzelf, met overleven, groeien, iets positiefs betekenen voor mensen en voor de samenleving. Er is geen evangelische vergadering die zich tot doel stelt politieke invloed te verwerven.

Toch, ethisch gezien zijn evangelische christenen vaak conservatiever dan de gemiddelde Vlaming. Abortus, euthanasie, gender …

Dat beeld klopt, al wil ik nuanceren. De evangelische beweging heeft niet dezelfde hiërarchische, dogmatische aansturing als de Katholieke Kerk. Er zijn evangelische kerken die homokoppels hartelijk verwelkomen en bereid zijn hun relatie in te zegenen. In Vlaanderen ken ik ze niet, maar in Nederland en elders bestaan ze. En er zijn kerken die homokoppels aanvaarden, maar hun relatie niet zelf willen inzegenen. Er is echt geen evangelische autoriteit die dat van bovenaf bepaalt. Wereldwijd is de diversiteit binnen de evangelische beweging enorm, van zeer progressief tot zeer conservatief.

Jongeren worden conservatiever, blijkt uit onderzoek. Ziet u dat ook in de evangelische gemeenschap?

Ja. Maar dat heeft ook te maken met het bekeringskarakter van de beweging. Je bent geen evangelisch christen omdat je ouders dat zijn. ‘God heeft geen kleinkinderen.’ Als je opgroeit in een evangelische kerk, kies je op een gegeven moment: engageer ik mij hier, of niet? Wie blijft, doet dat bewust. Dat gaat doorgaans gepaard met een meer conservatieve oriëntatie. Evangelische christenen worden ook gekenmerkt als activistisch, ‘lauw’ zijn is zelfs theologisch problematisch. In Openbaring 3:15-16 zegt Jezus tot de kerk: je bent heet of koud, want als je lauw bent, spuw ik je uit. Ergens voor staan, is belangrijk.

Welke rol speelt migratie in de evangelische beweging in België?

Vanaf de jaren 90 is er met de migratiestromen een sterke groei gekomen van evangelische en pinksterkerken vanuit Afrika, Zuid-Amerika en Zuidoost-Azië. Die gemeenschappen zijn tegelijk kerkgemeenschappen én sterke culturele gemeenschappen, met nauwe banden met hun denominatie in Nigeria, Brazilië, de Filipijnen, … Ze zijn niet in de eerste plaats op zoek naar integratie in de Vlaamse evangelische beweging.

Wat je nu ziet, is dat zowel die migrantenkerken als de meer traditioneel Vlaamse evangelische kerken beginnen zoeken hoe ze met elkaar kunnen omgaan. Dat gesprek wordt gevoerd, maar is verre van overal beslecht. Aan de ETF Leuven willen we dat faciliteren: we brengen leiders van Vlaamse kerken en migrantenkerken samen aan tafel.

Evangelische christenen steunen internationaal sterk Israël. Geldt dat ook in Vlaanderen?

Er is zeker een bijzondere aandacht voor Israël, en die heeft zowel een Bijbelse als een historische achtergrond. Bijbels, omdat het volk Israël in het Oude Testament het volk Gods is, en Paulus de gemeenten uit de heidenen oproept om hart te houden voor Israël. Historisch, omdat de Jodenvervolging door de kerk en de Holocaust redenen zijn om antisemitisme uitdrukkelijk te verwerpen.

Maar het probleem ontstaat wanneer drie verschillende begrippen worden verward, het Bijbelse Israël, het joodse volk doorheen de geschiedenis, en de hedendaagse staat Israël. Dat zijn drie overlappende, maar toch verschillende begrippen. Wie dat onderscheid niet maakt, vindt dat een christen vandaag voor 100 procent achter de staat Israël moet staan. Ik ken veel evangelische christenen die een hart hebben voor het joodse volk en tegelijk heel kritisch staan tegenover het beleid van de huidige Israëlische staat. En terecht. Geloven dat God op een bijzondere manier met het volk Israël bezig is, betekent niet dat je alles goedkeurt wat die staat doet.

Wat is precies het verschil tussen evangelische en katholieke christenen? Dat is voor veel lezers wellicht niet meteen duidelijk.

Evangelische christenen zijn in de eerste plaats gewoon christenen. Zij zijn ontstaan binnen het protestantisme. Er zijn veel manieren om hen te definiëren, maar ik vind één categorisering met vier kenmerken nog altijd het meest behulpzaam.

Het eerste kenmerk is conversionism, bekeringsgericht zijn. Evangelische christenen geloven in een persoonlijke relatie met God. Dat veronderstelt een bekeringsmoment, een bewust moment waarop iemand beseft dat hij God nodig heeft, dat Jezus aan het kruis ook voor hem gestorven is en dat hij zijn leven in dienst van Hem wil stellen. In de katholieke theologie daarentegen is bekering iets wat levenslang doorgaat, een langzaam proces. Dat klinkt als een nuanceverschil, maar het is belangrijk.

Het tweede kenmerk is biblicism, Bijbelgericht zijn. Dat is voor een deel een protestantse en historisch antikatholieke reactie op de grote aandacht die er in het katholicisme was voor de traditie en het kerkelijke gezag.

In een evangelische prediking wordt altijd teruggekeerd naar het kruis

Het derde kenmerk is crucicentrism: het kruis centraal stellen. Christus is gestorven voor onze zonden, dat is de kern van het christelijke geloof. In een evangelische prediking wordt altijd teruggekeerd naar het kruis. Dat hoor ik ook wel in de Katholieke Kerk, het is dus niet exclusief evangelisch, maar het is wel iets waar de evangelische beweging zich heel sterk aan vasthecht.

Het vierde kenmerk is, zoals gezegd, activism. Niemand heeft de taak gekregen om op zondagochtend in de kerk de stoel warm te houden. Christen zijn is niet iets voor zondagmorgen alleen. Doorheen de week ben je altijd een vertegenwoordiger van Christus, en dat moet zichtbaar zijn in woorden en daden. Dat heeft ook in de geschiedenis een rol gespeeld. Neem nu de abolitionistenbeweging, de afschaffing van de slavernij, die komt voor een groot deel voort uit een evangelische spiritualiteit in Engeland.

Hoe groot is de evangelische kerk in Vlaanderen?

Eerst een terminologische precisering: je spreekt beter van de evangelische beweging dan van de evangelische kerk. Een kerk is voor hen in de eerste plaats een lokale gemeenschap van gelovigen die zich verzamelt rond Christus. Als vier of vijf mensen zeggen dat ze samen kerk willen zijn, dan is dat ten volle een kerk. Er is geen hogere instantie die dat valideert.

Kerken kunnen ervoor kiezen om samen te werken, en dat doen ze vaak in wat men denominaties noemt, of in overkoepelende verbanden zoals de Evangelische Alliantie Vlaanderen. Maar dat zijn praktische samenwerkingsverbanden, geen hiërarchieën.

Er is geen evangelische paus.

Er is geen evangelische paus. Er zijn misschien te veel evangelische pausen. Dat is het probleem. (lacht)

Hoe groot zijn die gemeenschappen dan doorgaans?

De meeste Vlaamse evangelische kerken tellen minder dan 250 leden, heel wat zelfs minder dan 100. Ik weet dat er een beeld leeft van de megakerk met luid podiumgeluid en een charismatische voorganger die als een ster wordt vereerd. In Vlaanderen bestaat dat bij mijn weten amper. Daar is zelfs een breed gedeelde afkeer voor, misschien is het te ‘onvlaams’. Wat evangelische kerken wel kenmerkt, is dat mensen er actief bij betrokken zijn: een muziekteam van gewone leden, verschillende mannen en vrouwen die om beurt de dienst leiden, mensen die bidden, lezen en preken.

In Vlaanderen heerst een breed gedeelde afkeer voor de megakerk met luid podiumgeluid

Het beeld dat vele Vlamingen hebben van evangelische christenen, mensen die met opgeheven handen staan te zingen tot de Heilige Geest over hen komt, is eigenlijk meer het beeld van de pinksterbeweging. Pinksterkerken delen grotendeels de evangelische spiritualiteit, maar leggen een sterkere nadruk op de werking van de Heilige Geest die ook vandaag nog direct in ons leven spreekt en handelt. Dat uit zich in een andere vorm van eredienst. De pinksterbeweging is ook sterk vertegenwoordigd onder de migrantenkerken. Maar als ik spreek over de evangelische beweging, reken ik die er uitdrukkelijk bij.

En die gemeenschappen bepalen ook zelf hoe een dienst eruitziet?

Ja, er is heel veel vrijheid. Ik ken een kerk die elke zondag iets anders doet: de ene zondag een gewone dienst, de andere zondag laat men de jongeren de dienst leiden, een derde zondag bespreekt men in kleine groepjes een Bijbelgedeelte, en dan weer een zondag waarop men de straat op gaat voor een buurtproject. Maar ik wil niet de indruk wekken dat dat de norm is. De meeste kerken, zeker 90 procent, komen op zondag samen, waarbij de gelovigen op stoelen plaatsnemen, en sommigen het podium betreden.

Zijn er ook sacramenten, zoals het breken van het brood?

Het woord ‘sacrament’ gebruiken we liever niet. Maar in de protestantse traditie zijn er twee centrale instellingen die door Christus zelf zijn ingesteld. De eerste is het doopsel, dat in evangelische kerken op latere leeftijd plaatsvindt, na een persoonlijke geloofskeuze. Dat is een groot verschil met de traditioneel protestantse en katholieke praktijk van de zuigelingendoop. De tweede instelling is het avondmaal, dat in vele kerken wekelijks of tweewekelijks gevierd wordt, altijd met brood én wijn, in beide gedaanten.

Waar in de katholieke mis de eucharistie het hoogtepunt is, zijn er in een evangelische dienst eigenlijk twee hoogtepunten: de prediking, die doorgaans 20 tot 30 minuten duurt, en de avondmaalviering.

Tot slot: hoe ziet u de toekomst van de evangelische beweging in Vlaanderen?

Ik zie een beweging die sterk bezig is met haar identiteit en haar plaats in de samenleving, maar die ook meer en meer het gesprek aangaat. Met de protestantse gemeenschappen, waarmee er historisch wel wat conflicten zijn geweest, maar ook met de Katholieke Kerk. De vraag wordt nu eerder, wat kunnen we als christenen samen betekenen voor de maatschappij? Hoe kunnen we samen bidden, samen handelen, samen vieren? Ik zie dat echt groeien en dat stemt mij erg hoopvol.

Jelle Creemers

Evangelische christenen in Vlaanderen, niet de Evangelicals