Het aantal euthanasiegevallen in Nederland stijgt. Vorig jaar zijn bijna tienduizend gevallen geregistreerd, 10 procent meer dan in 2023. In ruim tien jaar verdubbelde het aantal euthanasiedoden. België kende in 2024 zelfs een nog explosievere stijging van 16 procent. Vooral euthanasie bij psychisch lijden stijgt onrustbarend.

Het is een bekende morbide grap in Nederland: Amerikaanse toeristen willen helemaal nooit naar een Amsterdams ziekenhuis als ze zich niet goed voelen, want daar zou je weleens zomaar een euthanasiespuitje kunnen krijgen als ze je bed nodig hebben. Amerikanen, maar eigenlijk ook flink wat andere westerse landen, kijken nogal wantrouwig naar de progressieve euthanasiewetgeving in de Lage Landen.

Nederlanders daarentegen hebben alle vertrouwen in hun euthanasiewetgeving, die al bij al vrij streng is. Behalve als het om psychiatrische stoornissen gaat. Nu blijft euthanasie bij ondraaglijk psychisch lijden nog een fractie van het geheel, maar dat aandeel stijgt wel aanzienlijk sneller dan euthanasie omwille van ondraaglijk fysiek lijden: in 2024 met maar liefst 60 procent.

Goede dood?

Voor de Nederlandse media lijkt het er gek genoeg op dat de cijfers nog niet hoog genoeg zijn. Euthanasie bij psychisch lijden wordt breed uitgesmeerd en er wordt vooral aangedrongen op lagere drempels. Begin vorig jaar was er een hausse aan programma’s waarin psychiatrische patiënten voor de camera werden gehaald, die kloegen dat hun euthanasie te lang op zich liet wachten. Er was zelfs een documentairereeks over zulke gevallen: ‘Een Goede Dood’.

Enkele vooraanstaande psychiaters hebben grote moeite met wat ze de ‘indringende publiekscampagne’ noemen

Enkele vooraanstaande psychiaters hebben nochtans grote moeite met wat ze de ‘indringende publiekscampagne’ noemen voor snellere euthanasie bij psychisch lijden. Eén van hen is filosoof en hoogleraar psychiatrie aan de Universiteit van Amsterdam, Damiaan Denys, een Vlaming. Denys vreest dat patiënten en hun naaste familie door de media worden aangezet om ‘euthanasie op te eisen.’

Denys ziet de zwaar overbelaste geestelijke gezondheidszorg als boosdoener: ‘Het is makkelijker om euthanasie te krijgen dan een psychiatrische behandeling. Die kan jaren op zich laten wachten en ook nog jaren aanslepen. Terwijl euthanasie vaak binnen de twee maanden mogelijk is.’

Normaliseren

Sommige psychiaters, door hem ‘euthanasie-aanhangers’ genoemd, zouden volgens Denys ‘euthanasie willen normaliseren’ en daarvoor de crisis in de gezondheidszorg gebruiken. Dat klinkt gechargeerd, ervan uitgaand dat iedere psychiater voor zijn patiënten voelt en als basis moeite heeft met euthanasie. Daar ligt ook een probleem: de empathie van behandelaars speelt bijna onvermijdelijk een rol bij de beoordeling van euthanasie, terwijl het niet wenselijk is dat een therapeut zo ver intervenieert in iemands leven.

‘Ondraaglijk en uitzichtloos lijden’ is de belangrijkste voorwaarde voor euthanasie, zowel in Nederland als in België. Het ‘uitzichtloos’ verving in 2002 bij de legalisering in Nederland het ‘op korte termijn zullen sterven’ van bijvoorbeeld kankerpatiënten. Het opende de weg voor euthanasie bij psychiatrische aandoeningen. Later zijn de grenzen verder verruimd: je hoeft vandaag zelfs geen erkende medische stoornis meer te hebben. Uitzichtloos en ondraaglijk lijden voldoet. Probleem is dat daar in de psychiatrie geen objectieve criteria voor bestaan: hoe kun je ooit weten of iemand ‘uitbehandeld’ is? Vooral bij jonge mensen met nog een heel leven voor zich kan dat misgaan.

Verliefd

En dan de rol die het ziektebeeld speelt bij de euthanasiewens. Wie bijvoorbeeld depressief is, verslaafd, of een dwangstoornis heeft, ziet de werkelijkheid anders. Een weloverwogen en redelijk besluit lijkt voor zo’n patiënt onhaalbaar. Bovendien is ‘wilsbekwaamheid’ ook een voorwaarde voor euthanasie.

Er zijn genoeg gevallen bekend van jongeren die van euthanasie afzagen toen bleek dat ze te lang moesten wachten

Kortom, dat een depressieve jongere dood wil, is op zichzelf onvoldoende om daaraan gehoor te geven. Er zijn genoeg gevallen bekend van jongeren die van euthanasie afzagen toen bleek dat ze te lang moesten wachten. ‘Omdat ze intussen bijvoorbeeld verliefd waren geraakt’, zegt Damiaan Denys.

Een euthanasiekritische collega van Damiaan Denys, Esther van Fenema, roept daarom op tot een totale stopzetting van euthanasie voor psychisch lijden van mensen onder de 30. Totdat de politiek en de beroepsgroep op een rijtje hebben wat precies de criteria zijn en hoe die te controleren.

Fundamenteel onoplosbaar

Maar daar begint het probleem: partijen spelen elkaar de hete aardappel toe. Psychiaters willen een overheid die juridische grenzen stelt aan euthanasie, maar de overheid wil zich laten leiden door een consensus binnen de beroepsgroep – een consensus die er niet is. De Nederlandse hoogleraar psychiatrie Jim van Os ziet het euthanasievraagstuk daarom als een fundamenteel onoplosbaar maatschappelijk probleem. ‘Met wetgeving euthanasie regelen is moeilijk, en mocht het al lukken, dan gaan mensen dat als oplossing zien. Die oplossing kan zich vastzetten in het hoofd van iemand die psychisch lijdt. De dood kan dan een vaste overtuiging worden’, zegt hij.

Psychiater Damiaan Denys verwoordt het dilemma bij psychiatrische euthanasie zo: ‘De wens om niet meer te leven is niet noodzakelijk hetzelfde als de wens om dood te zijn’. En dat is een grotere doordenker.

Jim van Os

Psychiaters willen herevaluatie euthanasie in ‘gidsland’ Nederland