De Duitse veiligheidsdienst bestempelt de partij AfD als een’bewezen extreemrechtse groepering’ of ‘gesichert rechtsextremistisch’. Ter linkerzijde gaan nu stemmen op om werk te maken van een verbod van de grootste oppositiepartij van Duitsland. De kersverse bondskanselier Friedrich Merz (CDU) zal zich dus nog meer moeten afzetten tegen de AfD.

De afgelopen dagen raasde er een politieke storm door Duitsland. Afgelopen vrijdag kreeg de AfD het etiket ‘rechtsextremistisch’ opgeplakt en dinsdag had Friedrich Merz (CDU) twee stemrondes nodig om verkozen te kunnen worden tot bondskanselier. Het is de eerste keer dat zoiets gebeurde in de geschiedenis van de Bondsrepubliek.

Merz haalde in de eerste stemronde maar 310 van de 328 stemmen waarover zijn coalitie van CDU/CSU en SPD beschikt en zes minder dan de benodigde absolute meerderheid. Dat bewijst dat er in zijn meerderheid mandatarissen zijn die zijn optreden de laatste maanden niet konden verkroppen. De SPD was boos toen Merz eind januari een motie over een strengere aanpak van de migratie liet goedkeuren door de AfD, en bij de CDU/CSU leefde er heel wat ongenoegen over het feit dat hij na de verkiezingen de schuldenrem had los gelaten.

Imagoschade

Merz bleef niet bij de pakken zitten. Nog dezelfde dag liet hij een tweede stemronde doorvoeren. Daarvoor moest hij het interne reglement van de Bondsdag laten veranderen met een tweederdemeerderheid. Hij had daarvoor de steun nodig van de Grünen en de links-radicale Die Linke, een partij waarmee de CDU/CSU zich ‘onverenigbaar’ heeft verklaard. Deze keer kreeg hij 325 stemmen achter zijn naam.

Maar de imagoschade is enorm. Sommige vragen zich af hoe lang de zwart-rode regering van CDU/CSU en SPD het zal volhouden.

Het extreemrechtse etiket wordt op de hele AfD geplakt

De nationale veiligheidsdienst – de Verfassungsschutz – beroept zich voor zijn bestempeling van de AfD als een ‘bewezen extreemrechtse groepering’ op haar ‘etnische, op afstamming gebaseerde opvatting over wat een volk is’. Dat zou als bedoeling hebben ‘bepaalde bevolkingsgroepen van een gelijkwaardige deelname aan de maatschappij uit te sluiten’.

Het ‘extreemrechtse etiket’ wordt op de hele partij geplakt – en niet alleen meer op een aantal afdelingen – op een moment dat ze met 26% als sterkste uit de opiniepeilingen naar voren treedt. Op een moment ook dat haar covoorzitter, Tino Chrupalla, beloofde dat ze een meer gematigde toon zou aanslaan in het federale parlement.

Beschermen

Bij de verkiezingen van 23 februari behaalde de AfD 20,8% en sleepte daarmee 152 zetels in de wacht, haast een verdubbeling van de 77 die ze in de vorige Bondsdag telde. Intussen is ze er wel al eentje weer kwijt geraakt. Sieghard Knodel, een parlementslid uit Baden-Württemberg, is uit de AfD gestapt, naar eigen zeggen omdat hij omwille van die karakterisering van de partij zijn ‘privé en maatschappelijke omgeving moet beschermen’. Hij zetelt nu verder als onafhankelijke.

Links, en delen van de CDU, pleiten voor een AfD-verbod

Het ontslag van Knodel uit de Bondsdagfractie voorspelt weinig goeds over het politieke klimaat van de Bondsrepubliek Duitsland. De afkeer van links tegenover de AfD neemt ook fysiek-agressieve vormen aan. Er zijn al verschillende leden van de AfD fysiek belaagd. Er worden regelmatig massale demonstraties tegen de partij georganiseerd.

Het rapport van de Verfassungsschutz vormt voor politici van SPD, Grüne, Die Linke en gedeeltelijk van de CDU ook de aanleiding om te pleiten voor een verbod van de AfD. Of zo een verbodsprocedure wel verstandig is, vragen andere politici – en niet van de minste – zich af.

AfD-thema’s aanpakken

De links-conservatieve Sahra Wagenknecht van de naar haarzelf genoemde partij BSW stelt: ‘We hebben niet het zoveelste debat over een verbod nodig, maar eindelijk een redelijke politiek die de burger overtuigt en zijn levensomstandigheden verbetert (…)’.

Alexander Dobrindt (CSU), de nieuwe federale minister van Binnenlandse Zaken, laat een gelijkaardig geluid horen: ‘Je moet de AfD niet uitschakelen door haar te willen verbieden, maar door te regeren.’ Kortom, door de thema’s aan te pakken die de AfD groot gemaakt hebben, zoals de ongecontroleerde migratie, de economische malaise, en de neergang van de politieke cultuur.

Idem dito Carsten Linnemann, de secretaris-generaal van de CDU: ‘De meeste mensen die de AfD kiezen, doen dat uit protest. En protest kan je niet verbieden.’

‘Agressief-strijdbaar’

Een verbodsprocedure sleept vele jaren aan vooraleer het Bundesverfassungsgericht (Grondwettelijk Hof) er zich over kan uitspreken. Al die tijd zal de AfD in de ogen van vele mensen als martelaar overkomen. Vele burgers zullen volgens de bekende jurist Joachim Steinhöfel de ‘upgrading’ toeschrijven aan het feit dat de AfD ‘in de opiniepeilingen zeer succesvol is en de nationale veiligheidsdienst hier als een zuivere handlanger (van de traditionele partijen – red.) fungeert.’

Zijn de overwegingen om AfD te verbieden juridisch wel sluitend?

Met een ‘duidelijk neen!’ reageerde Felor Badenberg (CDU) eerder al op een verbodsprocedure. Deze dame met Perzische roots was nog een tijd lang vicevoorzitter van de veiligheidsdienst en is vandaag minister van Justitie van de deelstaat Berlijn.

In een interview met Die Welt van 8 januari 2025 wierp Badenberg de vraag op of de overwegingen om de AfD te verbieden juridisch wel sluitend zijn. Een verbod kan maar ingaan als een partij zich ‘agressief-strijdbaar’ tegen de grondwettelijke orde opstelt, en dat actief en volgens een bepaald plan doet. Bovendien moet het duidelijk zijn dat bepaalde verwerpelijke uitspraken van mandatarissen en gewone leden effectief geduld worden door de partij.

Het zou volgens Badenberg veel beter geweest zijn om vroeger al een verbodsprocedure in gang te hebben gezet tegen een van de drie, voorheen als extreemrechts bestempelde regionale afdelingen, namelijk van Thüringen, Sachsen of Sachsen-Anhalt. Zoiets zou tot ‘een matiging van de partij als geheel’ bijgedragen hebben.

Pad in de korf

Om een verbod roepen is eigenlijk – om een Duitse zegswijze te hanteren – ‘kurieren am Symptom’. De symptomen worden bestreden, maar waarom het zover is kunnen komen, wordt niet gethematiseerd. Om een verbod roepen sust vooral het geweten van de mensen die voor de rest de ogen sluiten voor de vele problemen waarmee staat en maatschappij worstelen.

Merz moet zich nu nog harder positioneren tegenover de AfD

Uitgaand minister van Binnenlandse Zaken Nancy Faeser, onder wie de veiligheidsdienst ressorteert, zal het een zorg wezen: ze heeft de nieuwe bondskanselier Friedrich Merz een pad in de korf gezet. Merz moet zich nu nog harder positioneren tegenover de AfD als ‘vijand van de grondwettelijke orde’.

Daarbij moet Merz oppassen dat hij niet door een harde aanpak van de migratiekwestie in het vaarwater van de AfD belandt. Om zelf niet ‘verdacht’ over te komen, moet hij met andere woorden de ‘Brandmauer’, de Duitse versie van het cordon sanitaire, nog hoger optrekken.

Of de AfD al dan niet verboden wordt, maakt voor de linkerzijde eigenlijk niet veel uit. De Duitse conservatieven zullen altijd genoodzaakt zijn om een coalitie met een partij van de linkerzijde te vormen.

Joachim Steinhöfel

Kanselier Friedrich Merz zal de ‘brandmuur’ tegen de AfD nog hoger maken