In Leipzig, de stad van het boek, vindt van 19 tot 22 maart de jaarlijkse ‘Leipziger Buchmesse’ plaats. Een Boekenbeurs die wel vijf keer zo groot is als degene die vroeger in Expo Antwerpen plaatsvond. Van heinde en ver komen tienduizenden bezoekers kuieren langs de stands van een paar honderd uitgevers. Duizenden jonge mensen ook, verkleed als mangafiguren, nu een hele hal gewijd is aan de Japanse manga comics.

De traditie vereist dat de staatssecretaris voor Cultuur er zijn of haar ronde doet, in het Duits: Beauftragte(r) der Bundesregierung für Kultur und Medien – afgekort BKM. Sinds mei 2025 is dat de 61-jarige Wolfram Weimer (partijloos), een gewezen journalist en uitgever. Links was al niet echt gerust in de man, en nu nog minder.

Wat is er gebeurd? De BKM verleent normaal gezien bij het begin van de ‘Buchmesse’ de ‘Deutscher Buchhandlungspreis 2025’ aan een aantal boekhandels omdat ze op een bijzondere wijze ‘culturele verantwoordelijkheid en maatschappelijk engagement’ met elkaar verbinden. Van de 118 genomineerde boekhandels schrapte Weimer er drie van de lijst, drie linkse: Rote Straße, Zur schwankenden Weltkugel en The Golden Shop. Hij motiveerde zijn beslissing om ‘geen belastinggeld aan extremisten’ te geven ietwat vaag op grond van ‘bepaalde informatie’ die de Verfassungsschutz, de binnenlandse veiligheidsdienst, vergaard zou hebben.

Het regende kritiek op Weimer

Volgens de linkse krant taz zou het bijvoorbeeld gaan om de spreuk ‘Deutschland verrecke bitte!’ (‘Duitsland crepeer alsjeblief’) die op de gevel van The Golden Shop in Bremen prijkt. De krant verdedigt de boekhandel in kwestie met het argument dat deze ‘spreuk’ uit een lied van de punkband Slime stamt en dat deze ‘song’ volgens het Grondwettelijk Hof valt onder de ‘vrijheid van kunst’.

Verhitte sfeer

De beslissing van Weimer zette niet alleen kwaad bloed bij mensen van de linkerzijde, maar ook bij vele met het boekenvak verbonden stichtingen. Ook in het ‘Feuilleton’, de cultuurkatern van eerbiedwaardige kranten, regende het kritiek op de BKM.

Er wordt Weimer aangewreven dat hij het culturele model van de Buchhandlungspreis op de helling zet, een model volgens hetwelk een onafhankelijke vakjury overheidsgeld in de vorm van een prijs geeft op basis van strikt culturele criteria. Een redacteur van de Frankfurter Allgemeine Zeitung schreef zelfs: ‘Weimer ruiniert sein Amt.‘ – ‘Weimer rijdt zijn eigen ambt in de vernieling’. Omwille van de verhitte sfeer die zo ontstaan was, zegde Weimer ook de plechtige uitreiking van de prijs af.

Drie kilometer aan media

Er is nog een andere zaak waarmee Weimer ditmaal de erfgoedsector tegen zich in het harnas jaagt. In Leipzig bevindt zich ook de Deutsche Nationalbibliothek, die in 1912, nog ten tijde van het keizerrijk gesticht werd. Ze heette toen nog ‘Deutsche Bücherei’ en heeft sinds 1913 als opdracht alle in het Duits uitgegeven media, van zwaar filosofisch werk tot lichtvoetige scholierenkrantjes, te verzamelen, en van alle gedrukte werken twee exemplaren in huis te hebben. Een voor raadpleging in de bibliotheek, en een ander voor zorgvuldige bewaring in het archief.

In een tijdperk waar er geen geld genoeg kan zijn voor wapens, moeten cultuur en erfgoed het bekopen?

Nadat Leipzig in 1945 in de Sovjetzone, de latere DDR, viel, werd er ook in Frankfurt am Main een ‘Deutsche Bibliothek’ gesticht. Sinds 2006 heten de twee instellingen samen ‘Deutsche Nationalbibliothek’ (DNB). Elke dag komen er gemiddeld 13 000 exemplaren – voor drie vierde digitaal en een vierde analoog – aan in Leipzig. Op jaarbasis gaat het om drie kilometer aan media. Het oude gebouw – overigens met een prachtige inkomhal in Jugendstil – kan die vloed niet lang meer slikken, dus viel in 2018 viel de beslissing om een ‘Neubau’ op te richten. Die zou voor de ‘oogst’ van de komende 35 jaar volstaan. De geraamde kostprijs was 130 miljoen euro, maar dankzij efficiënte planning werd daarvan al 30 miljoen wegbespaard.

Weimer besliste echter begin maart – helemaal onverwacht – het bouwproject helemaal te stoppen. De BKM vindt het niet kunnen dat er in het tijdperk van de digitalisering nog zoveel geld wordt gestoken in een gebouw voor fysieke drukwerken. Duitsland, het land waar nog altijd de fax gebruikt wordt, wil blijkbaar zijn legendarische achterstand op het digitale vlak zo snel mogelijk inhalen?

Weimer verwijst ook naar budgettaire krapte. In een tijdperk waar er geen geld genoeg kan zijn voor wapens, moeten cultuur en erfgoed het bekopen?

‘Cultureel geheugen van de natie’

De bibliotheek- en archiefsector is in principe niet tegen digitalisering – in Vlaanderen zijn archieven al lang mee op dat vlak – maar waarschuwt voor eventuele gevaren of problemen zoals cyberaanvallen, dataverlies, het hoge energieverbruik en onderhoud van servers.

De vraag is ook of en hoe we over honderd jaar al die opgeslagen data nog zullen kunnen raadplegen. Directeur Johannes Neuer van de DNB Leipzig verzet er zich tegen alles op de digitale kaart te zetten en geen analoge media meer te verzamelen.

Het gaat in de hele discussie trouwens niet alleen over geld en afbouw van bureaucratie, zoals Weimer vooropstelt, maar ook over het wezen van de eigen cultuur, ‘het culturele geheugen van de natie’. Of zoals een niet nader genoemd lid van de Historische Kommission des Börsenvereins des Deutschen Buchhandels zei: ‘Wir sind der Überzeugung, dass das kulturelle Gedächtnis der Nation nicht ausschließlich in digitaler Form archiviert werden kann.’ – ‘Wij zijn ervan overtuigd dat het culturele geheugen van de natie niet uitsluitend in digitale vorm kan worden gearchiveerd.’

Johannes Neuer

Boekendrama in Duitsland: staatssecretaris onder vuur