Sommige dagen beginnen met een telefoontje dat je gedachten meteen een bepaalde richting uitduwt. Andere dagen merk je pas halverwege het gesprek dat je hoofd al ergens anders zit. ‘Dag, Harry!’ aan de lijn klinkt de immer vriendelijke stem van Pieter Bauwens. Hij informeert of ik al weet waarover mijn volgende column voor Doorbraak zal gaan.

Ik word tijdens ons gesprek ietwat afgeleid door de chaos van papieren, losse notities en politieke curiosa die op mijn werktafel liggen en waar ik me nog doorheen moet ploegen. Er is nooit te weinig werk. Net op zo’n moment moet je beslissen: waarover schrijf je, wanneer alles tegelijk om aandacht schreeuwt? Ik antwoord dat ik waarschijnlijk over de tussentijdse verkiezing in Gorton en Denton zal schrijven.

Gorton en Denton onder het vergrootglas

Het kiesdistrict Gorton en Denton krijgt vandaag alle Britse ogen op zich gericht omdat by-elections altijd worden gepercipieerd als een peiling naar het regeringsbeleid. Tot voor kort leek het in de sterren geschreven dat het rechtse Reform UK het Lagerhuiszitje zou kunnen kapen. Maar dan kondigden enkele voorspellingen aan dat de Green Party er wel eens mee zou kunnen gaan lopen … Tot begin deze week premier Keir Starmer zelf campagne kwam voeren in de Noord-Engelse kieskring. Een premier doet dat alleen als hij de kans ruikt dat zijn partij die verkiezing kan winnen.

Ach, peilingen lezen, het is als sterrenwichelarij. Het zou alvast een opsteker betekenen voor Labour mochten de socialisten het halen. Al is het wel bijzonder tekenend dat de regeringspartij campagne voert met de boodschap: ‘Stem op ons, want alleen wij kunnen Reform UK van dat zitje houden!’

Het arme kiesdistrict kent demografisch gezien twee gezichten: Gorton, met een grote etnische diversiteit, en Denton, dat vooral de blanke arbeidersklasse huisvest. Traditioneel stemde men er op Labour, sinds 1935, maar dat moet dus nu nog blijken. De groenen voeren intussen volop campagne in de moskeeën en delen campagnefilmpjes in het Urdu.

SNP

Zoals dat gaat in deze overprikkelde tijden, trok een ander bericht mijn aandacht. ‘Gorton en Denton zullen wel voldoende aandacht krijgen in andere media’, mompelde ik. Pieter hing al lang niet meer aan de telefoon. ‘Wat er politiek in Schotland kan gebeuren, dat is minstens zo interessant!’, verklaarde ik voor niemand in het bijzonder.

In mei vinden daar regionale verkiezingen plaats die een volstrekte meerderheid voor de Scottish National Party (SNP) kunnen opleveren. Dat betekent dat het Schotse onafhankelijkheidsreferendum een plotse comeback kan maken. Tenminste, als de sterrenwichelaars gelijk krijgen.

Tactisch stemmen

Een vrij uitgebreide peiling voorspelt immers dat de SNP maar liefst 67 van de 73 rechtstreeks verkozen zetels zou binnenhalen. Die zitjes worden toegekend via het Britse first-past-the-post-systeem, waarbij de kandidaat met de meeste stemmen in een district wint. Daarnaast zijn er nog 56 regionale zetels die proportioneel verdeeld worden om het systeem enigszins te corrigeren.

Opvallend hierbij is de rol van tactisch stemmen. Een aanzienlijk deel van de kiezers van Scottish Labour zou bereid zijn om in bepaalde districten op SNP te stemmen om te verhinderen dat Reform UK daar doorbreekt. Een beetje zoals in Gorton en Denton, weet u nog? In een rechtstreeks duel tussen Reform en de SNP zou bijna een kwart van de Labour-kiezers de nationalisten verkiezen. Dat strategische stemgedrag kan de SNP naar een volstrekte meerderheid duwen.

Een aanzienlijk deel van de kiezers van Scottish Labour zou bereid zijn op SNP te stemmen om te verhinderen dat Reform UK doorbreekt

Tegelijk wijst de peiling ook op een opmerkelijke opmars van Reform. Hoewel de partij mogelijk geen enkel district rechtstreeks wint, zou ze via de proportionele lijsten toch ongeveer 25 zetels behalen. Dat maakt ze in één klap tot de grootste oppositiepartij. De Schotse Conservatieven dreigen volledig weg te zakken in de marge, en voor Labour ziet het plaatje er minstens even somber uit.

Referendum bis?

SNP-leider en huidig first minister John Swinney heeft al laten weten dat een absolute meerderheid een democratisch mandaat zou vormen voor een nieuw referendum over Schotse onafhankelijkheid. Maar strikt juridisch is dat niet eenvoudig. Het Supreme Court of the United Kingdom oordeelde eerder dat de bevoegdheid om een referendum toe te staan bij de Britse regering ligt. Londen kan een Schots verzoek dus eenvoudigweg blokkeren.

De opmars van Reform wijst erop dat de bredere onvrede bij het Britse electoraat ook in Schotland voelbaar is

De huidige Britse regering wil onder geen beding een nieuw referendum toestaan. Een volstrekte SNP-meerderheid zou die weigering politiek bijzonder explosief maken en zet de relaties tussen Edinburgh en Westminster verder onder druk. Tegelijk wijst de opmars van Reform erop dat de bredere onvrede bij een flink deel van het Britse electoraat ook in Schotland voelbaar is.

En dan heb ik het nog niet gehad over Andrew Mountbatten-Windsor, de rol van Gordon Brown in de Epstein files, de controverse tijdens de BAFTA’s of het schandaal rond de moordenaar van Nottingham, Valdo Calocane.

Er is nooit te weinig werk en, wanneer ik naar mijn bureau kijk, zeker ook nooit een tekort aan chaos.

John Swinney

Schotland klopt opnieuw op de deur van Westminster