Jonathan Crary, de schrijver van het polemische essay ’24/7: Late Capitalism and the Ends of Sleep’ (2013), ziet het om zich heen grijpend menselijk narcisme als een gevolg van de opkomst van het kapitalisme. De professor aan de Columbia University in New York betoogt dat de markt als een universeel zoeklicht werkt: alles moet permanent zichtbaar worden.

Deze zichtbaarheid is nodig voor de kapitalisatie van alles wat onze aarde herbergt en de voeding van onze 24-uur-economie. We werken hier zelf steeds meer aan mee: op sociale media geven we weinig om privacy en gooien we onze vriendschappen en gevoelens in de openbaarheid. Niets is veilig voor het alziende oog van de economie. Presteren, consumeren, en weer presteren, zelfs in de vrije tijd (de vakantie-hysterie!) is de boodschap.

Alleen de slaap ziet Crary, die de mosterd duidelijk bij Gilles Deleuze en Michel Foucault haalde, als zones die nog niet ‘gekoloniseerd’ zijn. Het bed is voor hem de plek van de vrijheid, onze slaap is niet vatbaar voor commerciële exploitatie.

Of slapen de ultieme niet-bevoogde activiteit is, dat weet ik eigenlijk nog zo niet. De hoeveelheid slaappillen die alleen al in België dagelijks verbruikt wordt, is gigantisch. Deze farmaceutica beïnvloeden ook de cyclus van de slaap. De REM-slaap waarin we dromen, wordt korter, wat tot depressies kan leiden, waardoor we weer antidepressiva gaan slikken.

Slaappillen zijn ook bijzonder verslavend: je hebt er steeds meer van nodig. In die zin is de slaaptijd een consumptietijd zoals een ander. Het kapitalisme wil ons helemaal niet uit de slaap houden, maar wil er wel geld aan verdienen, waarbij en passant de kwaliteit van de slaap verandert: van private rust en onderdompeling in het persoonlijk onderbewustzijn (de droom), een soort reis naar het intiemste zelf, tot een betrekkelijk droomloze en oppervlakkige waakslaap.

Slapen en waken

Dat laatste opent perspectieven: in de ultieme controlemaatschappij vervaagt het onderscheid tussen slapen en waken, en functioneren we allemaal als een soort slaapwandelaars, nooit uitgeslapen zombies die verslaafd zijn aan hun eigen stress. De voeding en de farma zijn essentiële inductoren van deze hypnotische schemertoestand, naast uiteraard de media, de beeldcultuur, het internet, de games.

Gamers kunnen dagen aan een stuk wakker blijven en raken op de duur (ook weer met behulp van pillen en pepdrank) in een soort hypnotische toestand: de normale droom is vervangen door het hallucinogene landschap van het computerspel, een second life waar werkelijk alles mogelijk is, maar niets werkelijk.

Ledigheid

Het kapitalisme en het socialisme lijken in dat opzicht als twee druppels water op elkaar: beide willen zoveel mogelijk beslag leggen op ons gedrag, onze tijdbesteding, maar ook op ons bewustzijn en onderbewustzijn. Een zekere Paul Lafargue had dat in het revolutiejaar 1848 (!) al geponeerd in zijn provocerend pamflet ‘Le droit à la paresse’ (‘Het recht op luiheid’). De luiaard is een stigmatiserende benaming voor iemand die mentaal vrij en sociaal onthecht is. Men begrijpt waarom de politiek de jacht op de werklozen heeft geopend en hen desnoods de grassprietjes tussen de straatstenen wil laten uittrekken: niet zozeer omdat ze economisch niets opbrengen en profiteren van diegenen die werken, maar omdat ze het spel van consumeren/werken/verslaving aan zich laten voorbijgaan.

Er is ook zoiets als het recht om er niet bij te horen, de schouderklopjes van de Kerstman in de Colruyt niét te appreciëren, en een soort onzichtbare grens te handhaven

En daardoor zowaar kunnen gaan lummelen, nadenken, dromen, filosoferen. De ledigheid als des duivels oorkussen! Zelfs kinderen moeten altijd bezig zijn, in een georganiseerd verband, en mogen niet rondhangen of zomaar een dutje doen.

De vraag hoe we de slaap kunnen heroveren, als een absolute privé-tijd, is dus een politieke vraag, en heeft te maken met het heroveren van mentale gezondheid, zonder welzijnswerkers. Het brengt me terug naar een pleidooi dat ik eerder al eens hield voor het basisinkomen. Niet alleen omwille van een visie rond gelijkheid en herverdeling, maar, veel meer nog, omdat verbeelding alleen gedijt als de sociale stress en het utilitaire dogma wegvalt. En verbeelding hebben we echt nodig, of we gaan er allemaal aan.

Bubbel

Elke creatieveling probeert die bubbel op te zoeken, maar eigenlijk heeft elke mens er recht op: vrije tijd die de arbeidstijd opslorpt, en niet omgekeerd. Of zoals Lafargue het verwoordde: ‘Bezig zijn is goed, maar het moet niet in werken ontaarden’. Een quasi-onverkoopbare boodschap aan de hardwerkende Vlaming. Niet toevallig staan we wereldwijd aan de top inzake het gebruik van antidepressiva.

Ik zou in het spoor van Lafargue ook het ‘recht op eenzaamheid’ willen claimen. Er is ook zoiets als het recht om er niet bij te horen, de schouderklopjes van de Kerstman in de Colruyt niét te appreciëren, en een soort onzichtbare grens te handhaven. Het heeft allemaal met geestelijke gezondheid te maken. Zonder anti-depressiva en zonder psychologen. Voor de commerce niet zo goed, dat is een feit.

Jonathan Crary

Het recht op eenzaamheid