Een opmerkelijk voorstel in de marge van de Nederlandse coalitiegesprekken: als het van het formerende D66 afhangt, moet Geert Wilders de controle over zijn PVV afstaan. Ook het CDA, samen met D66 de motor van het volgende kabinet, is voorstander. Wilders noemt het initiatief ‘Noord-Koreaans’, D66 vindt het een vorm van ‘democratie’. Wat is er aan de hand?

Het voorstel van Joost Sneller, lid van de nieuwe Tweede Kamer voor het links-liberale D66, zou politieke partijen verplichten leden toe te laten en een interne partijdemocratie te organiseren. Dat moet gebeuren via een ledenvergadering die samen met het partijbestuur de koers van de partij bepaalt, onder meer tijdens de vaststelling van de kandidatenlijsten. Een weinig verholen uithaal door de ‘middenpartijen’ naar Geert Wilders, die zijn Partij voor de Vrijheid alleen (en met ijzeren hand) bestuurt.

Democratische partijen

Het D66-voorstel staat niet op zichzelf, maar kadert binnen de besprekingen van de nieuwe Wet op de politieke partijen (Wpp), een wetsvoorstel dat sinds mei in de Tweede Kamer rond stuitert. Die wet bepaalt de regels voor het financieel beleid, de giften en subsidies, transparantie van en toezicht op politieke partijen.

De meest controversiële bepaling van dat voorstel is zonder twijfel het ‘partijverbod’: het recht van de overheid om een politieke partij te ontbinden als zij een ‘daadwerkelijke en ernstige bedreiging’ vormt voor de ‘grondbeginselen van de democratische rechtsstaat’. Een voorwaarde die door de wet niet-limitatief wordt gedefinieerd.

D66 hoopt het Wpp-voorstel verder uit te breiden. Met name door ‘interne partijdemocratie’ toe te voegen als voorwaarde voor partijen om deel te nemen aan landelijke en Europese verkiezingen.

Volgens de partij van kandidaat-premier Rob Jetten moet het amendement ‘voorkomen dat het democratisch proces gekaapt wordt door autocraten’. ‘In een tijd waarin autoritaire bewegingen ook via politieke partijen terrein winnen, dient (…) interne democratie als verdedigingsmechanisme. Zodat niet één persoon bepaalt wie er op de lijst komt of wat het programma is.’

Naar zijn hand

Het wetsvoorstel is van toepassing op alle politieke partijen in de Tweede Kamer, maar brengt er maar één in de problemen: de PVV van Geert Wilders. Wilders is immers het enige PVV-lid; alle andere verkozenen, in Den Haag of elders, zijn wel lid van hun fractie, maar niet van de partij. Zo beslist Wilders alleen over wie er op de kieslijsten – op zíjn kieslijsten – staat. Dat betekent dat PVV-mandatarissen volledig afhankelijk zijn van Wilders voor de verderzetting van hun politieke carrière.

Het wetsvoorstel is van toepassing op alle politieke partijen in de Tweede Kamer, maar brengt er maar één in de problemen

Het D66-initiatief is een schot voor de boeg van Geert Wilders, dat is duidelijk. Of het hem ook écht raakt, is dat (nog) niet. Zo lijkt het voorstel de vrijheid van verenigingsbesturen om iemand al dan niet toe te laten tot de vereniging ongemoeid te laten. Door enkel de ‘juiste’ personen toe te laten, zou Wilders de partijdemocratie moeiteloos naar zijn hand kunnen zetten. Ook de beëindiging van het lidmaatschap (de ‘royering’) blijft het prerogatief van het partijbestuur. D66’er Sneller noemt zijn voorstel zelf ook maar een ‘bodem’, een absoluut minimum. Valt het risico voor Wilders dan wel mee?

Zware sanctie

De meest riskante bepaling van het wetsvoorstel is, zoals wel vaker, de meest vage. Zo herneemt het voorstel de eis uit de Wpp dat politieke partijen de ‘grondbeginselen van de democratische rechtsstaat’ respecteren. Niet enkel, zoals bij het partijverbod, naar buiten toe, maar ook intern.

Dat betekent volgens de toelichting dat een politieke partij intern onder andere moet functioneren overeenkomstig de volgende principes: (1) periodieke, vrije en geheime verkiezingen, (2) democratische besluitvorming, (3) grondrechten, (4) scheiding van machten, en (5) onafhankelijke en onpartijdige rechtsspraak. Wat die beginselen nét betekenen in een partijcontext, weet (nog) niemand. Maar een politieke partij díé de beginselen schendt, mag wel niet deelnemen aan de verkiezingen. Een slecht afgelijnde plicht en een zware sanctie: zelden een verstandige combinatie.

Autocratische democraten

De reactie van Geert Wilders was, naar goede gewoonte, over the top, maar niet zonder merite. ‘Het is een totalitaire reflex als de overheid gaat bepalen hoe een partij eruit gaat zien. Wij moeten de regering controleren en niet andersom. Het is Noord-Koreaans, niet iets wat bij Nederland hoort’, aldus de PVV’er.

Betekent het eenvoudige feit dat een politieke partij deelneemt aan de parlementaire democratie dat zijzelf ook democratisch moet functioneren? En wie moet daar uiteindelijk over beslissen: de Kiesraad of de kiezer? De Nederlandse bevolking zou, bijvoorbeeld, ervoor kunnen kiezen om niet op Wilders te stemmen zolang zijn partij niet democratischer georganiseerd wordt. Dat de bevolking dat niet doet, doet vermoeden dat Nederlanders weinig graten zien in autocratische partijen die de landelijke democratie respecteren. Iets wat Wilders inderdaad doet.

Hij is de baas

Het nieuwe voorstel, tandloos of toch niet, is hoe dan ook symbolisch relevant: de ene winnaar van de verkiezingen, Rob Jetten, mengt zich in de interne keuken van de andere, Geert Wilders. Want de maatregel is dan wel ogenschijnlijk neutraal, ze is feitelijk op maat gemaakt van één man, de leider van de oppositie tegen het formerende D66-kabinet. ‘Indirecte discriminatie’, heet zoiets in anti-discriminatietermen. Niet netjes, maar Wilders, veroordeeld tot de zijlijn met een kleinere fractie, kan er maar weinig aan doen.

Ook partijen met leden functioneren feitelijk als kleine oligarchieën

Naast gericht, is het voorstel enigszins naïef. Ook partijen met leden functioneren immers feitelijk als kleine oligarchieën, waarin een dozijn partijbonzen de macht in handen heeft. Insiders promoten insiders, de achterban komt er maar zelden echt aan te pas. De in het vaandel gedragen partijdemocratie is, met andere woorden, sterk georkestreerd. Rob Jetten en zijn entourage zijn intern bijna even machtig als Geert Wilders en de zijne. Het verschil is dat er bij Wilders ook geen schijn is van inspraak; hij is de baas, en daar twijfelt niemand aan.

Joost Sneller

‘Noord-Koreaans’: Jetten viseert Wilders