Waarom zijn intellectuelen meestal links? De vraag heeft me altijd gefascineerd. Brute intelligentie leidt automatisch tot progressieve maatschappelijke keuzes. Tot zover het eenvoudige antwoord. Het vindt een gedeeltelijke bevestiging in onderzoek van de Gentse professor Alain Van Hiel. Hij stelde vast dat wie lager scoort op cognitieve en emotionele flexibiliteit de neiging vertoont rechts te stemmen.

De Nederlandse journalist Joris Luyendijk leek dat recent te ondersteunen. Hij verklaarde in een om duistere redenen nog altijd verschijnend weekblad: ‘Bluesky, daar zitten nu alle slimme mensen die Twitter vroeger de moeite waard maakten.’ Het klinkt alsof ze zich tijdelijk in een strafkamp bevinden, wachtend op het einde van de oorlog.

Niet dat de intelligentie van rechts wordt onderschat. Het is die van links die wordt overschat

Maar klopt het ook, dat van die intelligentie? Erg twijfelachtig. Niet dat de intelligentie van rechts wordt onderschat. Het is die van links die wordt overschat. De redenen waarom intellectuelen voor links kiezen, zijn veel doordeweekser dan algemeen aangenomen.

Goede kant van de geschiedenis

De eerste reden beschreef Karel van het Reve (1921-1999) helder in zijn boek Het geloof der kameraden, verschenen in 1969. Het succes dat het marxisme destijds in het Westen had, en dogmatisch links vandaag opnieuw heeft, berust op het warme gevoel aan de goede kant van de geschiedenis te staan. Meer gelijkheid is daarbij de boodschap, een streven ingegeven door wat ‘een diepgeworteld rechtvaardigheidsgevoel’ heet te zijn.

In feite is de keuze voor (nog) meer gelijkheid puur sentimenteel. Hij vergroot het welbevinden van wie hem maakt. Impliciet gaat hij gepaard met een geloof in de maakbare mens die geluk vindt in een zo groot mogelijke gelijkheid tussen allen. Terwijl het precies eigen is aan ieder persoon dat hij alles wil zijn behalve perfect inwisselbaar met anderen. Elk mensenleven is een onophoudelijk streven naar verschil. Denk maar aan het lied My Way van Frank Sinatra. Our Way? Dat wil niemand.

Niet van brood alleen

De tweede reden die intellectuelen voor links doet kiezen, is hun visie op geld als consumptiemiddel. Dat uit zich bijvoorbeeld in de titel van een boek dat degrowth-theoreticus Jonas van der Slycken in 2023 publiceerde: Genoeg voor iedereen. ‘Genoeg’ betekent dan: genoeg financiële middelen om aan ieders basisbehoeften te voldoen: wonen, voeding, energie, mobiliteit, onderwijs en zorg. Geld dient om, weliswaar waardig, te consumeren.

Maar dat vindt niet iedereen. Een onderneming uitbouwen kost ook geld. Wie daar succesvol in is, bezit een bedrijf dat hij mogelijk kan verkopen, maar dat voor hem juist waarde heeft omdat hij dat niet doet. Integendeel, hij investeert erin, soms ten koste van zijn eigen luxe. Een adellijk geslacht gebruikt geld dan weer om het familiedomein in stand te houden, niet zelden in een sfeer van materiële onthechting. ‘Verkoop die boel dan toch’, hoor ik onze intellectuelen uitroepen, ‘het zijn maar stenen.’ Maar dat is het net. Je verkoopt je eigen verleden niet. Een reële, maar voor een hedendaagse politiek filosoof met een vast inkomen volstrekt onbegrijpelijke gedachte.

Limitarisme

De derde reden die intellectuelen naar links doet overhellen, is de minst nobele. Ze pleiten voor een herverdeling die henzelf niet raakt. Een ster aan het culturele firmament is professor Ingrid A. M. Robeyns, hoogleraar Ethiek van Instellingen aan de Faculteit der Geesteswetenschappen van de Universiteit van Utrecht en het bijbehorende Ethiek Instituut.

Als wetenschapster ontwikkelde ze het limitarisme, een leer die stelt dat er grenzen aan de individuele rijkdom moeten zijn, en zulks ten bate van de samenleving en de planeet. De morele grens, die ze onderscheidt van de meer complexe politieke, schat ze – vanuit haar wetenschappelijke expertise – op ongeveer één miljoen euro per persoon. Wie een partner heeft, mag dat bedrag verdubbelen. Hoogleraren komt dat meestal goed uit. Met een half miljoen zouden velen zelf moeten inleveren.

Het verband tussen intelligentie en een linkse maatschappijvisie? Daar geloof ik niets van

Kortom, een intellectueel heeft drie goede redenen om links te zijn. Het deugddoende gevoel voor het goede te kiezen. De visie op geld als exclusief verbonden met consumptie. En de defensieve reflex dat herverdeling goed is zolang je er zelf niet armer van wordt.

Mocht u denken dat ik meesmuilend op die drie argumenten neerkijk, dan vergist u zich. Aan een moreel oordeel over keuzes van anderen waag ik me niet. Alle respect voor ieders vrijheid.

Maar het verband tussen intelligentie en een linkse maatschappijvisie? Daar geloof ik niets van. Mensen kunnen best links zijn en niet buitengewoon verstandig. Dat laatste verbindt hen trouwens met aardig wat individuen ter rechterzijde.

Ja, verbinding is geen ijdel woord.

Joris Luyendijk

Waarom zijn intellectuelen links?