De Colombianen werden maandag wakker in een nieuw politiek land. Er waren twee grote verrassingen: de rechtse Abelardo de la Espriella – El Tigre – wint met 43,7 procent de eerste ronde. Daarmee haalt hij een veel hoger resultaat dan de peilingen voorspeld hadden en laat hij de kandidaat van links Iván Cepeda (40,9 procent) achter zich. De tweede grote verrassing is de zware nederlaag van de centrumrechtse Paloma Valencia, die met 6,9 procent ver onder de verwachtingen blijft. Het rechtse en centrumrechtse establishment krijgt met dit resultaat een nooit gezien oplawaai.

Een eerste verklaring voor het povere resultaat van klassiek rechts gaf ik hier vorige week al. Veel Colombianen snakken naar een mano dura tegen het escalerende geweld. De snel toenemende criminaliteit was met stip de belangrijkste bekommernis van de kiezers. Maar Paloma trok vooral de kaart van de ‘eerste vrouwelijke president’, terwijl in een nog altijd zeer machistisch land als Colombia– die harde hand toch vooral met een man wordt geassocieerd. Paloma kondigde intussen aan Abelardo te steunen in de tweede ronde.

Milei-kloon

Daarnaast zat Paloma erg gewrongen in de campagne. Met de keuze voor de homoseksuele en eerder progressieve Juan Daniel Oviedo als running mate wilde ze het centrum veroveren. Maar dat draaide helemaal verkeerd uit: ze vervreemdde vooral het rechtse electoraat van zich. Terwijl ze omgekeerd door de linkse Iván Cepeda wel in de hoek van uiterst-rechts werd geduwd.

De outsider Abelardo daarentegen voerde een campagne die, in zijn eigen woorden, ‘extreem coherent’ was. De overheid moet zich toespitsen op haar kerntaken: niet het privé-initiatief overreguleren en versmachten, maar wel de criminaliteit en de guerrilla bestrijden, en de fundamentele rechten en vrijheden vrijwaren. Niet toevallig was de Argentijnse president Javier Milei zondag een van de eersten in het buitenland om Abelardo te feliciteren. Zowel qua stijl als qua ideologie zijn Abelardo en Milei zeer vergelijkbaar.

Dat ze een kloon van Milei als president zouden krijgen is voor de linkerzijde in Colombia een absoluut horrorscenario. Ik hoorde vorige week aan de zeer linkse Universidad Nacional waar ik les gaf veel intellectuele argumenten tegen Abelardo. Is het niet vooral de sociale achterstand die aan de basis ligt van de criminaliteit? Is het niet vooral de vraag naar cocaïne in de westerse landen die de drugshandel aanstuurt?

Armen eerste slachtoffer criminaliteit

Daar valt zeker iets voor te zeggen. Maar wat hebben de inwoners van landelijke gebieden daaraan, als ze hun huis nauwelijks uit durven omwille van het geweld? De moeders die thuis moeten bevallen omdat ze niet meer naar het ziekenhuis durven te gaan? De boeren die eerst worden afgeperst door de guerrilla, en dan door het leger worden beschuldigd van collaboratie?

Abelardo appelleerde aan de armen in een bijzonder goed uitgekiende campagne

Zoals overal in [Latijns-Amerika zijn het vooral de armen die het slachtoffer zijn van de criminaliteit, terwijl de welgestelden zich duurbetaalde privébeveiliging kunnen veroorloven (een booming business hier in Colombia).

Het zijn die armen waar Abelardo aan appelleerde in zijn bijzonder goed uitgekiende campagne: los de nunca (die van nooit) die nu maar eens moesten afrekenen met los de siempre (die van altijd). Los de nunca, die nooit zijn geholpen door de traditionele politici, die hard werken en zich niet te goed deden aan de uiers van de staat (‘las tetas del estado’), konden zondag wraak nemen. Ze hebben dat op een spectaculaire manier gedaan. Het was een uiting van frustratie tegenover de politici van altijd, die hun beloften nooit waar hebben kunnen maken.

Evangelische kerken

Daarnaast is ook de steun van de evangelische kerken cruciaal geweest voor Abelardo, zoals ik hier eerder al argumenteerde. Hoe expliciet die steun is, kon ik vorige zaterdag zelf vaststellen tijdens een gebedsviering voor Colombia in de kerk (eigenlijk een enorme cinema-achtige zaal) van de Misión Carismática Internacional (MCI). Eerst een hypermodern religieus rockconcert, dan een gedreven predikant, en tenslotte de verrassende climax: José Manuel Restrepo, de ‘running mate’ van Abelardo, die onder luid applaus op het podium verschijnt. Restrepo is gewezen minister, professor economie en ex-rector van vier Colombiaanse universiteiten. Hij zorgt voor het sérieux in de campagne van Abelardo en is in die zin een belangrijke troefkaart.

Een gebedsviering in Colombia heeft meer weg van een rockconcert. (c) Bart Maddens

Ik heb er bewust voor gekozen om mijn campagne hier in deze kerk af te sluiten, zegt Restrepo. Hij herhaalt nog eens de standpunten die men hier graag hoort: tegen abortus, tegen euthanasie, en tegen de genderideologie op school. Dan vraagt hij de gelovigen om de zegen van God over deze verkiezingen af te smeken en te bidden voor de overwinning van Abelardo, zodat Colombia opnieuw het Patria milagro kan worden, het beloofde land. Wat volgt is een bevreemdend moment van politiek-religieuze extase.

Extreme polarisatie

De Universidad Nacional en de evangelische kerk: het zijn twee werelden die lichtjaren van elkaar verwijderd zijn. Neem alles wat in Vlaanderen of België doorgaat voor ‘polarisatie’ en vermenigvuldig het maal honderd. Dan kom je in de buurt van wat de politiek is in Colombia. Links en rechts koesteren een viscerale haat voor elkaar. Politiek is hier een episch gevecht tussen goed en kwaad. De tegenstander voorgoed ‘vernietigen’, daar komt het op aan.

Politiek in Colombia is een episch gevecht tussen goed en kwaad: de tegenstander voorgoed ‘vernietigen’, daar komt het op aan

Die afkeer voor elkaar gaat zelfs zo ver dat debatten tussen de presidentskandidaten onmogelijk zijn. Boven de verkiezingen hangt voortdurend de dreiging van geweld. Om politieke oververhitting tegen te gaan, was de verkoop van alcohol tijdens het verkiezingsweekend verboden in heel Colombia, een verbod waarvan ik merkte dat het merkwaardig stipt werd nageleefd.

De tweede ronde vindt plaats op 21 juni. De volgende weken zal de extreme polarisatie ongetwijfeld nieuwe hoogtes bereiken. De toespraken tijdens de verkiezingsavond gaven al een voorsmaakje daarvan. Verre van elkaar te feliciteren slingerden Cepeda en Abelardo elkaar grove verwijten naar het hoofd. Overigens weigert Cepeda (in navolging van president Gustavo Petro) om het voorlopige verkiezingsresultaat te erkennen. Waarop Abelardo riposteerde dat de wil van het volk ten allen prijze moet worden gerespecteerd, desnoods met geweld. Als dat maar goed afloopt.

José Manuel Restrepo

Verrassing in Colombia: tijger Abelardo wint eerste ronde