Vlaams minister van Wonen Melissa Depraetere (Vooruit) wil elke gemeente verplichten om tegen 2042 een bepaald aantal sociale woningen te bouwen. Wie dat streefdoel niet haalt, kan boetes krijgen. Dat is een weinig zinvolle poging om lokale besturen huisvestingseisen op te leggen, meent architect Lorenzo Van Tornhaut (KU Leuven).

Depraetere wil de Vlaamse gemeenten tegen 2042 verplichten 45.000 nieuwe sociale woningen te bouwen. De besturen die hun minimumdoel niet halen, riskeren een boete van 4000 euro per pand.

Lorenzo Van Tornhout, gastdocent aan de Faculteit Architectuur (KU Leuven), voorspelt dat deze maatregel het tekort aan sociale woningen niet zal opvangen. ‘Veel gemeentebesturen zijn best bereid die 4000 euro boete betalen om géén extra sociale woningen te voorzien. Hun kiezers betalen als lokale belastingbetaler liever onrechtstreeks de boete dan sociale wijken te bouwen.’

Met die redenering is het Vlaams Huurdersplatform, dat de belangen van zwakke huurders verdedigt, grotendeels akkoord. ‘De boete van 4000 euro is vrij beperkt en die zullen heel wat gemeentes er gewoon bijnemen als ze geen sociale woningen willen bouwen’, voorspelt Joy Verstichele van het Platform.

Instroom van armoede

Door de bouw van sociale woningen te beperken, willen gemeentebesturen een instroom van nieuwelingen vermijden. Die dragen fiscaal immers relatief weinig bij tot de gemeentekas. Maar als het bestuur gerieflijke nieuwbouwprojecten vergunt, verhuizen er meestal meer begoede gezinnen naar hun buurt.

Van Tornhaut: ‘De kiezers staan ook wantrouwig tegenover nieuwe sociale woningen, omdat die dikwijls meer allochtone gezinnen aantrekken en zo de grootstedelijke migratie en veiligheidsproblematiek dichterbij hun voordeur loodsen.’

Een sociale woning is vaak een stap naar maatschappelijke promotie.

Verstichele wijst erop dat heel wat gemeenten vandaag een ‘sociale binding’ eisen voor wie een beroep doet op een sociale woning. Vaak moet de aanvrager de voorbije tien jaar al vijf jaar in een pand in de gemeente gewoond hebben.

‘Heel dikwijls was dat verblijf van bijzonder lage kwaliteit’, weet Verstichele. ‘De rechthebbende verhuist dan naar een sociale woning, die wel het nodige comfort biedt. Deze vooruitgang is voor veel bewoners dan ook een stap die ze kunnen nemen naar maatschappelijke promotie. Ze komen terug in een positie waarbij ze na hun nieuwe job terugkeren naar een gerieflijke thuis. Zo gaan zij en de gemeente erop vooruit.’

Vrees voor verstedelijking

De Vlaamse regering werkte het Bindend Sociaal Objectief (BSO) uit, om een antwoord te bieden aan de 180.000 gezinnen op de wachtlijst voor sociale woningen. Het BSO van 2009-2025 voorzag de bouw van 50.000 eenheden. In werkelijkheid kwamen er 35.000 bij.

Gemeenten die weigeren om hun steentje bij te dragen aan het BSO moeten nu al een bijdrage leveren via huurpremies voor zwakkere huurders. Zes gemeentes weigeren op dit moment hun aandeel te bouwen: Aalter, Alveringem, Brakel, Evergem, Holsbeek en Jabbeke. ‘Gemeenten konden de voorbije jaren gewoon hun gang gaan’, zei Depraetere aan VRT NWS. ‘Daarom ga ik ambitieuzer en strenger zijn.’

Heel wat gemeentes zullen voet bij stuk houden.

‘De maatregel is geenszins de grote sprong voorwaarts in de realisatie van het recht op wonen, zoals dat grondwettelijk vastgelegd is’, voorspelt Verstichele. ‘Heel wat gemeenten zullen voet bij stuk houden.’ Een vraag om een reactie van het kabinet Depraetere bleef onbeantwoord.

Ongebruikte subsidies

Een recente studie van Stichting Merito becijferde dat de lokale besturen amper een derde van het beschikbare Vlaamse subsidiebudget gebruiken voor sociale huisvesting. Hoofdeconoom Ivan Van de Cloot verklaarde eerder aan Doorbraak dat dit ook een gevolg is van de complexe vergunningstrajecten, het gebrek aan bouwgronden en de duurdere bouwprocessen. ‘Kan zijn’, reageert Van Tornhaut, ‘maar het grootste obstakel blijft de onwil van de gemeentepolitiek. Lokale baronieën willen gewoon niet wijken voor het top down-beleid van de Vlaamse overheid in huisvesting.’

Het grootste obstakel blijft de onwil van de gemeentepolitiek.

De architect merkt op dat Vlaanderen in 1997 met het Ruimtelijk Structuurplan een overkoepelend ruimtelijke beleid op poten wilde zetten. Het wilde dat er meer werd geïnvesteerd in aangename huisvesting in steden. De resterende groene en open ruimte moest worden bewaard. Omdat het Structuurplan een log instrument bleek, werkt de Vlaamse overheid sinds 2011 aan een opvolger met het meer flexibele Beleidsplan Ruimte Vlaanderen. Dat plan wil tegen 2050 450.000 nieuwe woningen realiseren

Van Tornhaut: ‘Oorspronkelijk werd 2035 naar voor geschoven als streefdatum. Door het uitstel verwatert de politieke nood.’ De omschakeling wordt volgens hem (alweer) bemoeilijkt door het uitgangspunt dat de gemeenten de centrale rol blijven spelen in het Beleidsplan.

Lokaal zwaargewicht

Van Tornhaut heeft trouwens geen probleem met de gemeentelijke autonomie. De Vlaamse overheid kan perfect beslissen dat de lokale besturen het zwaargewicht blijven voor de ruimtelijke planning. ‘Nu is het huisvestingsbeleid van de Vlaamse overheid een keizer zonder kleren, die hoog van de toren blaast maar amper hefbomen heeft’, zegt hij. ‘Zeg dan gewoon waar het op staat. De Vlaamse overheid wikt, maar de lokale overheid beschikt. Stop toch met de schone schijn op te houden. Laat de gemeenten beslissen of en waar ze sociale woningen willen bouwen.’

Vlaanderen kan zich echt niet wegsteken achter de gemeentelijke autonomie.

Zo eenvoudig is dat niet, repliceert Verstichele. Hij verwijst naar de uitspraak van het Europees Comité voor Sociale Rechten van maart dit jaar, na een klacht van actiegroep Woonzaak. ‘Het verweer van de Vlaamse overheid dat de gemeentebesturen verantwoordelijk waren voor de bouw van sociale woningen ving bot’, zegt Verstichele. ‘Het Comité legde de verantwoordelijkheid voor het falend beleid dus bij het Vlaams Gewest. Vlaanderen kan zich echt niet wegsteken achter de gemeentelijke autonomie.’

Joy Verstichele

Sociale woningen: Vlaamse overheid wikt, lokale overheid beschikt?