Het leven van een lezer is niet elke dag een lachertje. Te veel lectuur en te weinig leestijd. Ik sta in een Gentse boekhandel aan de vooravond van een reisje naar Londen. Vier uur sporen, heen en terug. Mijn oog valt op een boekje van Cosimo, een mij tot nog toe onbekende, nieuwe Antwerpse uitgeverij.

De auteur ken ik wel: Katherine Mansfield. Van oorsprong een Nieuw-Zeelandse en schrijfster van kortverhalen die in de Engelse literatuur hun gelijke niet kennen. Ze was een tijdgenote en vriendin van D.H. Lawrence en Virginia Woolf. Woolf was jaloers op Mansfields kunnen.

Dat bij Cosimo uitgegeven boekje bevat één verhaal: An Indiscreet Journey. In de vertaling van Kaat Vanneste is dat Een Onbezonnen Reis geworden – ‘indiscreet’ zoals in ‘niet voldoende overwogen’. Het verhaal is niet eerder in het Nederlands vertaald, lees ik in de inleiding. Ik laat het boekje liggen, maar bij het verlaten van de boekhandel voel ik al aan dat dat wel eens een vergissing zou kunnen zijn.

Tbc

Het leukste lezen is het lezen dat je niet loslaat. In Londen koop ik in de schaduw van het British Museum – de London Review Bookshop ligt een zijstraat verder – de Collected Stories van Mansfield. 88 verhalen, geschreven in een leven dat veel te kort was. Op haar 18de besliste ze dat ze schrijfster zou worden, maar ze werd niet ouder dan 35. Ze overleed aan tbc, de ziekte die de laatste vijf jaar van haar leven bepaalde.

In Illness as Metaphor noemt Susan Sontag tbc de ziekte van het naar binnen gekeerde artistieke genie. Maar die typering is allerminst van toepassing op Mansfield. Haar biografen beschrijven haar als exuberant, hart op de tong, een vrouw die wist wat ze wou. Ze had relaties met mannen én met vrouwen. Haar verliefdheden waren passioneel en ondoordacht. In de stijve omgeving van de Londense Bloomsbury-groep voelde ze zich zelden op haar gemak.

Passie

Een van die vele verliefdheden ligt aan de basis van Een Onbezonnen Reis. In de winter van 1913 ontmoet Mansfield door toedoen van haar man (de journalist-uitgever John Middleton Murry) een jonge Franse schrijver, Francis Carco. Murry en Mansfield wonen op dat moment in Parijs. Carco en Mansfield beginnen een affaire. ‘Gedoemd om noodlottig te zijn’, aldus Carco in zijn memoires.

Wanneer Carco in het najaar van 1914 onder de wapens wordt geroepen, haalt Mansfield het zich in het hoofd om hem te gaan bezoeken in het Franse stadje waar hij gekazerneerd is. Iedereen verklaart haar gek: niet alleen is zo’n reis riskant, maar de kans dat ze een vrouw ook toelaten in de soldatenwereld is zo goed als onbestaand. Maar de schrijfster volhardt en ze raakt tot bij haar geliefde. Om vier dagen later vast te stellen dat de passie toch niet was wat ze ervan dacht.

‘De kleine korporaal’

Een Onbezonnen Reis dateert van kort na die affaire. Het verhaal is geschreven in 1915 (in de Parijse flat van Carco) maar pas in 1924 – een jaar na Mansfields dood – gepubliceerd. Het is een schitterende vertelling, een van de vele parels die deze wonderlijke schrijfster heeft nagelaten.

Er zijn drie delen: in het eerste neemt een jonge Engelse vrouw (de vertelster) de trein om haar oom en tante te gaan bezoeken in een belegerde Franse stad. Op de trein voert ze een gesprek met een oude vrouw en denkt na over wat ooit het einde van de oorlog zal zijn.

In het tweede deel van het verhaal zit de vertelster op café met een soldaat die ze op het einde van het eerste deel heeft ontmoet. ‘De kleine korporaal’ noemt ze hem. De suggestie is ze dat ze intussen geliefden zijn. In het derde en laatste deel neemt ze samen met de kleine korporaal deel aan een dronkenmansgesprek met twee andere soldaten. Het verhaal gaat onder meer over het verschil tussen whisky en Franse mirabelle brandewijn.

Onbetrouwbaar?

Die korte plotbeschrijving laat al veel zien. Het is Mansfield niet te doen om het verhaal zelf (er gebeurt nauwelijks iets), maar om de sfeerzetting en de karaktertekening van de vertelster. De twee zijn onvermijdelijk met elkaar verbonden: de vertelster is iemand die oog heeft voor details en ze laat die haar verbeelding voeden. Of wat ze ziet ook echt is, moet de lezer voor zichzelf uitmaken.

Het verhaal is fragmentarisch, net als de indrukken van de vertelster. En dat heeft een wonderlijk effect dat enkel goede literaire teksten kunnen bieden. Enerzijds laat Mansfield je als lezer naar een filmische reeks scènes kijken die maar los met elkaar verbonden zijn. Anderzijds doet ze met haar verhaal wat een film niet kan. Ze maakt je deelachtig aan de gedachten van de verteller. Je leest wat ze denkt, en al lezend denk je wat ze denkt.

Die verteller is, ondanks zichzelf, onbetrouwbaar. Ze zegt inderdaad wat ze denkt, ziet en voelt, maar ze doet dat in een staat van dusdanige opwinding dat je als lezer niet goed weet of je zomaar moet meegaan in haar bespiegelingen. Door het venster van de treinwagon ziet ze overal gewapende soldaten, maar ze hoort ook gelach. Is die oorlog wel echt, vraagt ze zich af. Hebben op die vredige, door berken en essen afgezoomde velden echt slachtpartijen plaatsgevonden?

Ervaring

In de inleiding van die Collected Stories vat de Schotse schrijfster Ali Smith de kern van Mansfields werk treffend samen. Als geen ander slaagt Mansfield erin verdriet en geluk in hun wederzijdsheid te tekenen, schrijft ze. Haar verhalen draaien uiteindelijk om ervaringen. Die zijn per definitie kortstondig, wisselend en wisselvallig. Ze vallen niet samen met de werkelijkheid, maar ze zijn er onze enige toegang toe.

In de wereld van de ervaring liggen verlies en winst dicht bij elkaar. Een ervaring vasthouden is onmogelijk, eraan ontsnappen evenzeer. Zo is het ook in Een Onbezonnen Reis. Uitgeverij Cosimo – zo zie ik op hun website – wil de kunst van het kortverhaal promoten door ten onrechte vergeten klassiekers uit de wereldliteratuur onder de aandacht te brengen. Met deze Mansfield zijn ze daar alvast uitstekend in geslaagd.

Katherine Mansfield

Katherine Mansfield neemt de trein