Paus Leo XIV verwijst slachtoffers van seksueel misbruik door naar de Belgische kerk. Rome is enkel mee schuldig aan misbruik binnen de muren van Vaticaanstad. Juristen minimaliseren ook de ‘staatsrechtelijke’ aansprakelijkheid van het kerkelijke gezag.

Begin deze maand ontving Paus Leo XIV een delegatie van slachtoffers van seksueel misbruik binnen de Belgische kerk. Hij besprak met hen ook de financiële vergoeding voor het leed. Maar is de Heilige Stoel juridisch ‘aansprakelijk’ voor de misbruiken van priesters en geestelijken?

‘De zoektocht naar gerechtigheid verloopt allesbehalve vlot’, redeneert Laura Dumont (praktijkassistente Staatsrecht, UHasselt) die hierover publiceerde in de recentste uitgave van De Juristenkrant. ‘De verantwoordelijkheid van de Heilige Stoel voor kindermisbruik stopt aan de grenzen van Vaticaanstad.’

Lokale rechtsmacht

De Heilige Stoel stelt daarom dat lokale kerkgemeenschappen zijn onderworpen aan de rechtsmacht van de landen waar ze zich bevinden. Paus Leo XIV signaleert de slachtoffers dan ook dat hij voor hen niets kan doen en verwijst hen door naar de Belgische kerk.

‘De Belgische kerk heeft haar verantwoordelijkheid voor de slachtoffers al genomen’, poneert kerkjurist en professor emeritus Rik Torfs (KU Leuven). ‘Er werden 1.600 dossiers afgesloten met een soort van dading. Ze kende zelfs financiële compensaties toe voor misdrijven die al verjaard waren. Geen enkele andere organisatie zou dat gedaan hebben. Nu werpt de verdediging van sommige slachtoffers de staatsrechtelijke verantwoordelijkheid van het Vaticaan op. Ik vind die demarche toch wat vreemd.’

Staatsimmuniteit

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens besliste al in 2021 dat gerechtelijk schadeherstel door de Heilige Stoel voor Belgische slachtoffers van misbruik niet mogelijk is, omdat die staatsimmuniteit geniet.

Is de discussie over diens aansprakelijkheid dan gesloten? ‘De Heilige Stoel is niet volledig vrij van verantwoordelijkheid in het verhaal van het misbruik’, verdedigt Dumont deze maand op de blog Tijd voor Mensenrechten. ‘Er is nog ruimte voor discussie.’

Staatsorganen

Mensenrechtenschendingen door staatsorganen of personen met of onder overheidsgezag zijn in haar redenering eventueel toerekenbaar. Maar dat is en blijft een bijzonder moeilijke oefening. ‘Volgens deze redenering zou het Vaticaan aangezet hebben tot seksueel misbruik’, verduidelijkt Torfs. ‘Ik hoor zowaar pleiten voor een miljoen euro aan schadevergoedingen per slachtoffer. Dat is ettelijke keren meer dan in misbruikdossiers in het burgerleven. Het is vrij absurd dat enkele slachtoffers zich door een deel van de pers op sleeptouw laten nemen.’

Ook Dumont denkt dat het bijzonder moeilijk is om te bewijzen dat het seksueel misbruik onder het gezag van het Vaticaan gebeurde. ‘Veel daders waren immers priesters van een lokale geloofsgemeenschap, die niet hoog genoeg geplaatst waren om deel uit te maken van die staatsorganen van de Heilige Stoel’, aldus Dumont. ‘Er werd ook nooit het bevel gegeven vanuit de Heilige Stoel om gelovigen te misbruiken.’

Aartsbisschop verantwoordelijk?

Eventueel kan de Belgische kerk aansprakelijk worden gesteld voor misbruiken onder de hiërarchische overheid. Aartsbisschop Godfried Danneels werd echter (in hoger beroep) al vrijgesproken voor de medeverantwoordelijkheid aan het wangedrag van een pedofiele geestelijke.

Als een werknemer van een bedrijf in zijn vrije tijd misdrijven pleegt, kan zijn CEO evenmin aansprakelijk worden gesteld

‘Een leidinggevende kan aansprakelijk worden gesteld voor misdrijven die onder zijn gezag zijn gebeurd’, vergelijkt Torfs. ‘Die zou dan de ruimte moeten hebben geboden voor die wandaden. Dat was niet het geval. Als een werknemer van een bedrijf in zijn vrije tijd misdrijven pleegt, kan zijn CEO evenmin aansprakelijk worden gesteld. Laat staan dat men de paus verantwoordelijk kan stellen voor individuele misdrijven door Belgische geestelijken.’

Dumont wijst erop dat de paus naar eigen zeggen ook weinig druk had kunnen uitvoeren op de nationale afdeling van een geloofsgemeenschap. ‘Hij is maar de paus, luidt de redenering, en dus niet rechtstreeks verantwoordelijk voor wat er misliep.’

Pingpongspel

De Heilige Stoel is wel verdragspartij van bijvoorbeeld het Kinderrechtenverdrag, dat het seksueel misbruik van kinderen verbiedt. Het Kinderrechtencomité van de VN poneert (zonder veel resultaat) dat de Heilige Stoel dat verbod ook had moeten implementeren binnen de instituten van de Katholieke Kerk.

‘Uitmaken wie nu echt verantwoordelijk is, is moeilijk’, besluit Dumont. ‘Iedereen wijst naar elkaar. De slachtoffers spreken van een pingpongspel over de verantwoordelijkheid voor de gruwel.’

Laura Dumont

‘Enkel in Vaticaanstad is paus aansprakelijk voor kindermisbruik door priesters’