Ik was tien jaar en zat in de vijfde klas toen meester Hermans op het bord een tekst schreef die wij in onze schriften moesten kopiëren: ‘Maar wanneer nu over Christus wordt verkondigd dat Hij uit de dood is opgewekt, hoe kunnen sommigen onder u dan zeggen dat de doden niet zullen opstaan? Als de doden niet opstaan, is ook Christus niet opgewekt; en als Christus niet is opgewekt, is onze verkondiging zonder inhoud en uw geloof zinloos.’

Een tekst van Paulus. Eerste brief aan de Korintiërs, hoofdstuk 15, vers 12 tot 14. Allemaal schreven we met onze redispennen de tekst netjes over. Volledige stilte in de klas. Ik vermoedde er instemming in. Het scheen mij toe dat elke klasgenoot in de passage een even onbetwistbare waarheid erkende als in de regel van drie, onze leidraad bij wiskundige vraagstukken.

Verrijzenis als kern van het geloof

Ik weet nog precies dat ik op de linker bank van de tweede rij zat, aan de buitenkant, toen ik de tekst opschreef en nadacht. Dat de verrijzenis de kern van het geloof bevatte, leek me glashelder. Een ervaring die ik later vaak had als ik teksten van Paulus las. De intelligentie droop ervan af en hij was nooit melig, twee dingen die me plezier deden. En doen.

De Verrijzenis… Een gedachte waar onze seculiere tijdgenoten voor terugdeinzen. Tijdens de Goede Week dient de kruisweg van Jezus, als er al sprake van is, om gemakkelijke verwijzingen naar vandaag te maken. Naar Gaza, naar de mentale pijn van de hedendaagse mens. Niets mis mee als iemand daar iets aan heeft. Maar de essentie? Dat is de Verrijzenis. Daarin kunnen of durven onze tijdgenoten niet meer te geloven. Zelfs niet over te spreken. Doen ze het toch, dan voeren ze drie belangrijke argumenten voor hun ongeloof aan.

Tijdens de Goede Week dient de kruisweg van Jezus, als er al sprake van is, om gemakkelijke verwijzingen naar vandaag te maken.

Seculiere bezwaren

Het eerste is de strijdigheid van de Verrijzenis met ‘de wetenschap’. Dat zegt meteen alles over hoe ze die zien: er bestaat geen werkelijkheid zonder dat ze wetenschappelijk in kaart kan worden gebracht en potentieel verklaarbaar is. De Verrijzenis wordt afgewezen volgens het biologische beginsel dat wie dood is niet weer levend worden kan. Dat de Verrijzenis het biologische verstaan van het leven, gesitueerd in tijd en ruimte, misschien niet tegenspreekt maar overstijgt, wordt niet eens als een mogelijkheid in overweging genomen.

De tweede opmerking is moreel van aard, schijnbaar toch. De mens lijdt aan pijnlijke zelfoverschatting wanneer hij hoopt op eeuwig leven. We zijn immers onooglijk en onbelangrijk. Maar wie weet zijn het niet de gelovigen die zichzelf over-, maar hun critici die God onderschatten. Waarom zou die geen aandacht kunnen hebben voor het onooglijke? Zoals een kunstenaar of schrijver in het kleinste detail de grootsheid van de schepping weet te ontdekken, te koesteren en te beschermen.

Existentiële angst

Het derde bezwaar gaat over psychologie. De mens die zichzelf blaasjes wijsmaakt om het leven aan te kunnen. De oude stelling van Ludwig Feuerbach (1804-1872), die haar overigens in een andere context gebruikte, is volksgeloof geworden: ‘Niet God heeft de mens geschapen, maar de mens schiep God.’ Een mooi klinkend zinnetje. Maar niet onschuldig. Het gaat uit van de impliciete gedachte dat de mens een oplossing probeert te vinden voor zijn existentiële angst.

Niet God heeft de mens geschapen, maar de mens schiep God.

In een tijd als de onze waarin angst een sleutelrol vervult, slaat deze gedachte aan. Angst voor de Russen, angst voor de Amerikanen, angst voor het klimaat, angst voor vreemdelingen en virussen. Maar in plaats van in de angstige, kunnen we net zo goed in de optimistische, dromende mens geloven, die in wat mooi is op aarde een voorafspiegeling van eeuwig leven ziet.

Angst kan natuurlijk evenzeer een weg zijn naar geloof, maar dan een krampachtig geloof waarin de Opstanding niet veel anders is dan een voortzetting van de aardse benepenheid. Niet erg aantrekkelijk. Dan is de Verrijzenis niet te groot, maar juist te klein om in te geloven.

Hiernamaals begint hier en nu, een beetje hortend

Toen ik enkele jaren geleden met de Franse filosoof Jean-Luc Marion sprak in zijn buitenhuis in Lods, Franche-Comté, zei hij in het eeuwig leven te geloven. ‘Maar het begint al hier op aarde. Na de dood is het te laat.’

Ik vond dat een mooie visie. Marion opteert niet voor het verstikkende ‘hiernumaals’ dat ongelovig geworden godsdienstleraren met bakkebaarden in de jaren zeventig probeerden te slijten. Het dwingt mensen om hier op aarde van een prachtig leven te genieten, hun vakanties fabelachtig en hun kleinkinderen geniaal te vinden.

In het mooie dat we nu al ervaren, kunnen we een glimp ontwaren van het volle leven dat ons te wachten staat.

Evenmin is het hiernamaals een toekomstige troost voor een dof, vervreemdend, vernederend bestaan. Het hiernamaals zoals Marion het ziet, begint hier en nu. Een beetje hortend. Niet alles op aarde is even schitterend, integendeel, er is gemis en verdriet. Bovendien is het ene leven zwaarder dan het andere. Wel kunnen we in het mooie dat we nu al ervaren een glimp ontwaren van het volle leven dat ons te wachten staat.

Geloven is niet absurd

Heeft Marion gelijk? Zullen we echt verrijzen? Dat kun je geloven maar nooit bewijzen. Een heel leven lang kun je erover nadenken, niet elke dag even hard natuurlijk. Met dit stuk probeer ik alvast niemand te overtuigen om plotseling te gaan geloven. Enkel wil ik laten zien dat het niet absurd is om dat wel te doen.

Zalig Pasen. Of vrolijk Pasen, voor wie vreest of hoopt maar één keer te leven en in het ondermaanse bestaan vooral vrolijkheid zoekt. Voor iedereen een mooie feestdag. Of gewoon een mooie dag.

Ludwig Feuerbach

De betekenis van Pasen