Of ik hem raad kon geven, vroeg een vriend. Een vrijmetselaarsloge heeft hem namelijk een aanzoek gedaan. Of ik daar eerst eens over mocht nadenken, was mijn antwoord, en dat mocht. Of ik hem ook publiek mocht antwoorden. Dat mocht ook. ‘Ik lees je wel,’ zei hij, ‘ik ben abonnee.’

Zelf heb ik, veertig jaar terug, ook de vraag gekregen lid te worden, en ik heb toen in eerste instantie neen gezegd. Omdat het me werd gevraagd door mensen die ik niet echt goed kende. Pas toen het mij werd gevraagd door iemand die ik wel goed kende – een wijs man die ik blindelings vertrouwde – heb ik ja gezegd. En ik heb daar al met al geen spijt van: ik heb er veel geleerd, heb er ook veel mooie momenten meegemaakt.

Een suikerwafel voor het brein

Ik zal mijn inwijding, in de winter van 1990, nooit vergeten. Ze heeft mij diep ontroerd. Vanwege de rituelen en de liturgie. Een gevoeligheid die ik te danken heb aan mijn roomse jeugdjaren: nog altijd kan ik eindeloos genieten van een mooie, tot in de details verzorgde kerkdienst. Ik ben tegelijk overtuigd atheïst.

Ik heb de Gentse filosoof Leo Apostel nog gekend. La larme facile was in deze dingen de zijne. Als In diesen heiligen Hallen – aria uit ‘De Toverfluit’ van Mozart – weerklonk, dan werd Apostel keer op keer en al van bij de eerste noten tot tranen toe bewogen. Toen iemand opmerkte dat het eigenlijk allemaal kitsch was, zei Apostel: ‘Net daarom!’ Ik heb dat onthouden: het is de essentie van religie.

Een andere, veel jongere Gentse filosofe – Griet Vandermassen – getuigde twee jaar terug ook over dat warme gevoel bij haar inwijding, het gevoel opgenomen te worden in een ruime kring van mensen die doen alsof ze je al honderd jaar kennen: ze had het over een suikerwafel voor het brein. Vandermassen is al na tien maanden uit de loge gestapt. Zelf deed ik dat ook, zij het na twintig jaar. Zij omdat ze die rituelen maar niets vond; ik omdat ik de ideologische starheid en dogmatische blindheid niet meer kon aanzien.

Zuivere motieven

De druppel die mijn emmer deed overlopen was een gesprek in de ‘vochtige kamer’, de bar zeg maar. Het ging over mijn logepeter, een alom bekend Antwerps socialist, van wie men vernomen had dat hij lid was geworden van de Gravensteengroep rond Etienne Vermeersch, die in het eerste decennium van deze eeuw ijverde voor een verregaande staatshervorming. Het eminent maçonniek gezelschap aan de toog vond – in alle ernst – dat ‘s mans verwerpelijk en aberrant gedrag alleen maar kon worden verklaard door zijn ziekte of zijn behandeling: hij had kanker en kreeg chemo.

Omgaan met mensen die zich belangrijker voelen dan ze zijn, is altijd een interessante geestelijke oefening

Maar ik ga mijn vriend toch aanraden toe te treden. Al zal ik hem ook waarschuwen: de periode tussen zijn ‘ja’ en zijn inwijding – in mijn geval duurde die een jaar – is ook een ritueel, zij het minder interessant en indrukwekkend. Eigenlijk is het een spelletje waarbij je eerst wordt gevraagd om lid te worden, maar dan voortdurend de vraag krijgt of je motieven wel ‘zuiver’ zijn. Treed je niet toe om carrièreredenen? Ben je in staat tot geheimhouding? Besef je wel voldoende hoe belangrijk de vrijmetselarij is?

Geen complot zonder verstand

Voor de goede orde: wie carrière wil maken kan maar beter niet op de loge rekenen, en dat is maar goed ook. Het is bovendien te makkelijk overal maçonnieke complotten en constructies te zien. Om te complotteren, heb ik van Jean-Luc Dehaene geleerd, zijn er twee basisvoorwaarden: veel verstand en een uitstekende organisatie. In België, zei Jean-Luc, ontbreken beide. Dat geldt a fortiori voor de vrijmetselarij.

En ook het geheim schenden is onmogelijk: er bestaan meters boeken over de geheimen van de vrijmetselarij, er zijn filmpjes, tekeningen en foto’s, Marijn De Valck (Balthasar Boma) heeft er in het najaar en volgende winter een voorstelling over. Maar desondanks toch steevast over ‘de geheimen’ blijven spreken houdt mensen natuurlijk nieuwsgierig: het is de Verboden Vrucht, eenvoudige oer-marketing.

Misschien is dat laatste tegelijk het belangrijkste bezwaar tegen de vrijmetselarij: wie anno 2026 een beroep blijft doen op geheimen om het eigen belang en het eigen gezag te onderstrepen, trekt een heel foute kaart. Geheimzinnigheid heeft niets van doen met wijsheid. En al zeker niet met het arbeiden aan de Tempel van de Mensheid, zoals een toverformule van de loge luidt.

De zegen geven

De loge kan trouwens op dat punt veel leren van onze Moeder de Heilige Kerk. Over wat je niet moet doen. Want ook daar is te lang en te veel gezwegen, ook daar waren en zijn te veel geheimen, zogenaamd uit zelfbescherming. Met onnoemelijke schade als gevolg.

Maar ga dus maar, mijn vriend. Omdat omgaan met mensen die zich belangrijker voelen dan ze zijn altijd een interessante geestelijke oefening is. Omdat je er af en toe iets buitengewoon interessants verneemt: ik vergeet nooit de algebraprof die het had over zijn esthetische ontroering bij het oplossen van wiskundige problemen. Of de toppoliticus die ondanks zijn imago sprak over zijn vertwijfeling. Dat maakt andere bouwstukken, over maçonniek bloemschikken bijvoorbeeld, verteerbaar.

Toch nog één ding: jouw Doorbraak-abonnement… Begin daar niet over bij de ondervragingen; je weet maar nooit. Hou dat maar geheim.

Marijn De Valck

Lid worden van de loge?