De tranen stonden hem in de ogen toen hij zaterdag aan zijn rede als kersvers voorzitter van de christendemocratische CDU begon. Na twee eerdere mislukte pogingen was de 66-jarige Friedrich Merz eindelijk op het partijschild geheven met 95% van de (digitaal afgegeven) stemmen van de partijafgevaardigden. De ‘Außenseiter’ weet wat hem te doen staat: de partij vernieuwen en haar in 2025 vanuit de oppositie- weer naar de regeringsbanken loodsen.

Opening

En een buitenbeentje is hij, de man die nooit een uitvoerend ambt heeft bekleed en slechts twee jaar CDU-fractievoorzitter in de Bondsdag is geweest. Tot Angela Merkel hem twintig jaar geleden kaltgestellt had. Een buitenbeentje ook omdat hij – voor velen de anti-Merkel – het imago heeft, niet alleen van een conservatieve hardliner, maar ook van iemand die zou polariseren in plaats van de verschillende strekkingen binnen de partij met elkaar te verzoenen.

Waarnemers zeggen dat de clichés over hem niet kloppen. Wat er ook van zij, Merz heeft in de aanloop naar zijn verkiezing tot voorzitter al een opening gemaakt naar de jongeren, de vrouwen en homoseksuelen binnen de partij. En met Mario Czaja als Generalsekretär (zie portret) heeft hij een jongere kracht aan boord gehesen die de werknemersvleugel moet afdekken.

De linkerzijde gebruikt de term ‘conservatief’ vaak als een knuppel om er de tegenstander mee te slaan. Van zichzelf zegt Merz – in een sterk interview met ZDF op zaterdag 22 januari om 19.20 uur – dat hij door en door ‘bürgerlich’ is. Die moeilijk te vertalen term slaat in Duitsland op centrumrechts. Maar omvat zoveel meer: ‘bürgerlich’ is iemand die in waarden zoals vrijheid, plicht, respect en orde gelooft.

Bittere pil

Een buitenbeentje is Merz die tegelijk of juist daardoor het verlangen van de partij naar een sterke man vervult. Hij is degene die van buiten komt, van buiten de kleine kosmos van mandatarissen en afdelingsvoorzitters. Hij is degene van wie een nieuwe wind wordt verwacht. Want de partij is door haar nederlaag bij de Bondsdagverkiezingen van 26 september 2021 zwaar aangeslagen. Met 24% behaalde ze haar slechtste resultaat ooit sinds de oprichting van de Bondsrepubliek 72 jaar eerder.

Na zestien jaar Merkel weer in de oppositie beland te zijn is een bittere pil voor een partij die de machtsuitoefening op het hoogste niveau als behorende tot haar politiek DNA beschouwt. Armin Laschet, de kandidaat-kanselier tijdens de verkiezingsperiode, nam de verantwoordelijkheid voor het verkiezingsdebacle op zich. ‘Die Narbe bleibt’, het litteken blijft, zei hij nog.

Grens

Tranen, littekens, … De CDU heeft geleden en lijdt nog. Maar daar is het verlossende, verzoenende woord van Merz: ‘We hebben allemaal samen verloren.’ Gesloten rangen, dat is wat de partij nodig heeft. Met het vervullen van die eerste taak is Merz alvast begonnen.

Ook met de Beierse zusterpartij CSU moeten de banden aangehaald worden, en in het bijzonder met Markus Söder, CSU-voorzitter en minister-president van Beieren, en een man met een groot ego. Tegelijk wil Merz een scherpe grens met de Alternative für Deutschland (AfD) trekken en meer algemeen met elke vorm van radicalisering, zowel van rechts als van links. Hij neemt zelfs het begrip ‘wehrhafte Demokratie’ [weerbare democratie] in de mond, een begrip waarmee de jonge Bondsrepubliek zich al tooide.

Duidelijke antwoorden

De tweede opgave bestaat erin krachtig oppositie te voeren. Merz heeft in zijn rede al direct uitgehaald naar de sociaaldemocratische kanselier Olaf Scholz (SPD). Als Scholz dan toch voor de vaccinatieplicht is, waarom legt hij dan geen gemeenschappelijk wetsontwerp van alle drie de regeringspartijen daarover voor aan de Bondsdag? En waar is Scholz in de Oekraïnecrisis? Heeft hij zich al laten zien in Washington en Moskou?

De derde opgave voor Merz betreft het formuleren van duidelijke antwoorden op de grote vragen van deze tijd, zoals die rond de sociale zekerheid, de pensioenen, de huurprijzen en klimaatbescherming. De weg naar de wederopstanding van de partij is lang. Merz vat zijn waarschuwingen samen: ‘Wenn wir uns streiten [kibbelen], wenn wir in alle Himmelsrichtungen [windstreken] auseinander laufen, wenn wir ein unklares Bild abgeben, wenn wir bei den Themen nicht auf der Höhe der Zeit sind [mee zijn], dann wird es möglicherweise sehr lang dauern.’

Succes of falen

Het buitenbeentje Merz wil grote stappen zetten. Er liggen op zijn weg echter nog enkele wolfijzers klaar. Ten eerste moet de kwestie van het fractievoorzitterschap nog worden uitgeklaard. Het is traditie dat een partijvoorzitter tegelijk ook fractievoorzitter is in de Bondsdag, voor de interne cohesie én voor de zichtbaarheid naar buiten. Ralph Brinkhaus, de huidige fractievoorzitter, lijkt niet erg geneigd die functie uit handen te geven.

Ten tweede zijn er in het voorjaar verkiezingen in de deelstaten Saarland (27 maart), Schleswig-Holstein (8 mei) en Nordrhein-Westfalen (15 mei), waar telkens een christendemocratische minister-president zijn stellingen moet zien te handhaven of zelfs te versterken. Het succes of het falen van de CDU bij die deelstaatverkiezingen zal onvermijdelijk afkleuren op de positie van Merz. Er is werk aan de winkel voor de man die zich voorgenomen heeft om de Duitse christendemocratie weer met inhoud te vullen.

Mario Czaja

Buitenbeentje wil grote stappen zetten

Politiek wonderkind in Berlijn