Europa warmt sneller op dan de rest van de wereld en een oorzaak zou wel eens onze schone lucht kunnen zijn. Dat zeggen onderzoeken. Maar betekent dat dan dat we die vervuiling kunstmatig moeten nabootsen om de opwarming te temperen? Of knoeien we beter niet te veel met de natuur en zetten we toch beter in op net-zero?

As we speak is het hier in Frankrijk 26 graden, tegenwoordig noemen we dat koel. De volgende hittegolf is alweer onderweg. De situatie is dramatisch, oogsten mislukken en er zijn al minstens zesduizend doden extra te betreuren.

Een publicatie deze week van het Britse Met Office – het meteorologisch instituut – en het Barcelona Supercomputing Center geeft een mogelijke oorzaak voor de zomeropwarming in Europa: de schonere lucht.

Vervuiling kaatst zonlicht terug

Door de mens veroorzaakte vervuilende microscopische deeltjes in de lucht – aerosolen, vooral zwavelverbindingen afkomstig uit industrie, elektriciteitscentrales en uitlaatgassen – weerkaatsten vroeger het zonlicht. Bovendien bevorderden zij de vorming van wolken, die op hun beurt zonlicht tegenhouden.

Zolang die deeltjes in de atmosfeer zaten, bleef de aarde iets koeler. Maar Europa heeft de afgelopen decennia luchtvervuiling met doorslaand succes teruggedrongen. Een overwinning voor de volksgezondheid, maar tegelijk ook het einde van het Europese aandeel in ‘global dimming’, de wereldwijde afscherming tegen zonlicht door aerosolen.

Het fenomeen lijkt aanzienlijk groter dan vermoed

In feite is dit niets nieuws, al in 2001 verschenen er gezaghebbende publicaties over. Ook het IPCC schrijft al jaren dat menselijke aerosolen een ‘netto verkoelend effect’ hebben op het klimaat. Nieuw aan genoemde studie is vooral dat de omvang van het fenomeen wordt gekwantificeerd en aanzienlijk groter lijkt dan vermoed en wordt onderschat in de modellen.

Het verdwijnen van aerosolen verklaart volgens onderzoekers een belangrijk deel van de extra opwarming die Europa sinds de jaren 80 heeft doorgemaakt. Terwijl de aarde als geheel ongeveer 1,3 graden warmer werd, ligt dat cijfer voor Europa bijna twee keer hoger, rond de 2,3 graden.

Straalstroom

Maar het blijft niet bij meer zonlicht door minder vervuiling. Een van de schrijvers van het rapport, professor Markus Donat uit Barcelona, merkt op: ‘Opwarming van het aardoppervlak veroorzaakte veranderingen in de atmosferische circulatie, die Europa nog heter maken.’

Om precies te zijn: de polen ondervinden om verschillende redenen meer effect van opwarming dan gebieden rond de evenaar (polar amplification). Daardoor nemen temperatuurverschillen tussen polen en evenaar af. Juist die temperatuurverschillen jagen samen met de draaiing van de aarde de straalstroom aan, de globale luchtcirculatie in de atmosfeer. Die zorgt normaal gesproken voor verandering van het weer: van hoge druk naar lage druk bijvoorbeeld.

Door een blokkerende straalstroom kunnen hittekoepels zoals die in Frankrijk langer blijven hangen

Als de straalstroom minder krachtig wordt, blokkeert hij makkelijker. Hij kan vast komen te zitten en een hogedrukgebied gedurende langere tijd boven een regio ‘parkeren’. Daardoor kunnen de beruchte hittekoepels ontstaan, die dagen of zelfs weken blijven hangen. Zoals nu in Frankrijk.

Klimatologen vermoeden dat eerdere hete zomers, zoals in 2003 en 2018, ook hierdoor werden veroorzaakt. Daarna is het alleen maar erger geworden, en 2026 breekt nu al alle records.

Zonnescherm

De rechtse Britse politicus Richard Tice (Reform UK) greep de studie meteen aan om te beweren dat schonere lucht, en dus impliciet klimaatbeleid zelf, de hitte veroorzaakt, en niet CO2. Hij zal niet de enige zijn die daarmee komt, maar het klopt niet en het staat er ook niet. Uiteindelijk is en blijven CO2 en andere broeikasgassen de belangrijkste oorzaak van opwarming.

Toch bestaan er ideeën om het verdwenen ‘zonnescherm’ van vervuiling op een propere manier terug te brengen. Het bekendste concept is dat van ‘stratosferische aerosol-injecties’: met vliegtuigen of ballonnen deeltjes hoog de atmosfeer inspuiten. Zo hoog dat ze niet naar beneden komen en niemand ze in de longen krijgt.

Ngo’s en activisten zien geo-engineering als ongewenst

Een ander plan is ‘marine cloud brightening’: microscopische deeltjes zeezout vernevelen boven de oceaan, zodat laaghangende wolken meer zonlicht reflecteren. Daar wordt al mee geëxperimenteerd boven het Great Barrier Reef in Australië.

Ingewikkeld weersysteem

Een eerste experiment met stratosferische aerosol-injecties zou in 2021 door wetenschappers van Harvard in Zweden worden uitgevoerd. Het werd op het laatste moment afgeblazen wegens felle tegenstand van de noordelijke inheemse bevolking, opgestookt door klimaatactivisten en ngo’s als Greenpeace. Die zien geo-engineering in het algemeen als ongewenst ingrijpen in de natuur. Ze vrezen naast rampen, ook de ‘onomkeerbare sociaal-politieke effecten die de noodzakelijke wereldwijde inspanning voor een CO2-neutrale samenleving kunnen ondermijnen’.

Al is het Westen zo’n beetje klaar met luchtvervuiling en al daalt de wereldwijde luchtvervuiling, in delen van Azië is er nog veel werk. Om nog te zwijgen over de derde wereld. Het lijkt nog lang niet gedaan met meer zonlicht door globale ‘ontmaskering’. Eens te meer blijkt hoe ingewikkeld het globale weersysteem is en dat onbekende factoren een rol spelen.

Markus Donat

Nieuw onderzoek: hittegolven veroorzaakt door schonere lucht?